Surrealismo en Grecia, por Xesús González Gómez

Alá polo mes de febreiro de 2014 publicamos nesta web unhas traducións para dar a coñecer ao surrealista grego Andréas Embiríkos, un dos grandes poetas gregos do século XX e talvez o máis grande poeta surrealista de Grecia. Hoxe, a continuarmos coas traducións, damos a versión dun interesante (aínda que de factura demasiado académica) traballo de Diamanti Anagnostopoulou, da Universidade do Exeo, e publicado en Cahiers Balkaniques, hors de série, novembro de 2015. En próximas entregas daremos unha pequena antoloxía da poesía surrealista grega.

xgg

A «elite» surrealista grega como precursora das aperturas cruciais do espírito
Diamanti Anagnostopoulou

A andreas-embirikosconcepción surrealista pon en escena poética as forzas actuantes do desexo, a busca do coñecemento do Outro e a conciliación do campo interior e do campo exterior. Na escrita surrealista, o movemento do desexo resulta de dúas alteridades: a prohibición que provén dos outros e a forza da pulsión que provén do interior. No seu proceso de transgresión das coaccións exteriores e interiores, os surrealistas intentan reinventar unha certa orientación da existencia, así como unha recomposición do sistema de valores morais e intelectuais. Á súa maneira, o surrealismo esfórzase en reconciliar un entre-dúas realidades (interior/psíquica e exterior/obxectiva) e un entre-dous sexos, e a escrita afírmase como un medio de explorar e de pensar estes entre-dous. Mediante eles, os surrealistas abordan temas tales como o desexo, o erotismo e a busca do amor, a resistencia á hipocrisía, a invención poética e a forza do imaxinario, a liberdade política e social. Estes temas son redefinidos a través do discurso poético que devén un campo de comunicación e de descubrimento. Trátase así dunha «poética que conmociona o pensamento e cobre o conxunto das actividades humanas sobre o modo da reflexividade, da distancia crítica, da ironía e da total liberdade da imaxinación» (AMPTZYDOY, 2001, 33).
En Grecia, o surrealismo aparece nun contexto histórico difícil nun período de grandes cambios no eido da literatura. Afiliado ao movemento modernista, constitúe unha versión específica que inscribe o desexo no centro da linguaxe e o amor no centro da vida do home. Introduce a contestación xeneralizada dos valores estabelecidos e das convencións e intenta tecer, a través do discurso poético, unha rede de elementos novos que alteran a tradición literaria e o formalismo lingüístico. A tradición non é xa unha realidade inmutábel e estática: «Existen cousas infinitamente máis belas aínda que esta escultural asiduidade dunha epopea do pasado», como di A. Embiricos (1974, 49); ser, xa que logo, «reconstruída» a través das escollas que farán os surrealistas gregos en materia de escritores, de textos e de correntes artísticas.
Ímonos concentrar neste período fértil de entre-dúas guerras durante o cal se publican os textos escritos por Embiricos e por Engonopoulos até 1945, e no cal emerxe a recepción positiva ou negativa da súa obra polo público da súa época e polos seus pares. Intentaremos examinar en que medida estes dous representantes do surrealismo conseguiron asumir o papel de elite na formación dunha nova identidade cultural e literaria do seu tempo, a maneira en que se mediron coas prohibicións, cos conflitos e a súa transgresión, e exploraremos as representacións desta ruptura co pasado na súa obra.

O surrealismo no entre-dúas guerras
O surrealismo grego suscita inicialmente a reprobación da esquerda, que o percibe como unha ilustración do snobismo da burguesía decadente e acúsao de disolver a rima dunha subxectividade absoluta que corta a arte do mundo exterior e a abandona ao caos e á incoherencia (1). Nos outros casos, encontra a indiferenza, a ironía (2) e un silencio prudente. Esta reticencia provén:
a) da inexistencia de textos gregos que definan o surrealismo así como de textos teóricos estranxeiros traducidos ao grego, é dicir, da ausencia dos fundamentos teóricos necesarios para a produción dun discurso crítico substancial;
b) da recepción restrinxida da teoría freudiana e dos seus conceptos fundamentais;
c) da transgresión do canon literario polos surrealistas;
d) da actitude negativa de Seferis (1981, 85, 485, 476) que impón, como di a continuación Elitis (1982, 378-194) o seu punto de vista no debate literario, que se desenvolve arredor da revista Ta Nea Trammata. Sigue lendo

Publicado en GSG, Traducións, Xesús González Gómez | Etiquetado , , | Deixa un comentario

50 ANIVERSARIO DA NON MORTE DE ANDRÉ BRETON

Esta crise nosa é tan aguda que eu, pola miña banda, tan só vexo unha solución: chegou a hora de facer valer as ideas da muller en detrimento das do home, cuxa creba tumultuosa se consuma na actualidade[…] Que a arte non dubide en dar prioridade á suposta «irracionalidade» feminina, que teña ferozmente por inimigo todo aquilo que, alaudándose de ser certo, de ser sólido, leva en realidade a marca desa intransixencia masculina que, no plano das relacións humanas a nivel internacional, está demostrando, arestora, do que é capaz. Xa non é momento de entreterse a este respecto en veleidades, en concesións máis ou menos vergoñentas, senón de pronunciarse […] claramente en contra do home e a prol da muller; de desposuír ó home dun poder do que, como xa demostrou tantas veces, abusa ata a saciedade, para poñelo ó fin en mans da muller; de denegar ó home todas as súas demandas mentres a muller non recobre a parte equitativa que lle corresponde dese poder. E isto non só na arte senón na vida.

André Breton, Arcano 17
(incluído en Pleamargen)

Elisa Bindorff

elisa

Publicado en André Breton, Elisa Bindorff | Etiquetado | Deixa un comentario

Presentación ¨Pleamargen¨ de André Breton no Centro de Poesía José Hierro

de980a3c518f327bf494ea27c179ab27b76f77a3ff3ac60d52cfc5d64641250d

http://www.cpoesiajosehierro.org/web/front.php/poesia-en-la-red/convocatorias/item/presentacion-de-pleamargen-poesia-1940-1948-de-andre-breton#

Publicado en André Breton, Publicacións, Traducións | Deixa un comentario

Liberdade!

LIBERDADE

Somos nascente,
música desnuda
furando sem pausa
todas as paredes.

O nosso nome é amor,
baralho em combustão,
arcano desafiando o medo,
arte de sermos fogo.

A luz cria-se sob as pálpebras,
procura infinitude no poema
virado fera de sonho iniciático,
mutante coito entre palavras.

Os corpos lavram espuma
no interior da noite, enquanto
dançam aves no obscuro e
chamam à nossa libertação.

Liberdade 2

Publicado en GSG, Poemas, Ramiro Torres | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Juan Sánchez Peláez. Pequeno dossier para uso de lectores galegos (e II), por Xesús González Gómez

(I parte)

Repitámolo: Juan_Sánchez_Peláez_photo_by_Ednodio_Quinterotrátase dunha transcendencia chea de «Ela», mais este personaxe resulta sempre evanescente, imposíbel de asir, e é o obxecto permanente dunha fuxida. Por iso, o misticismo e o erotismo de Sánchez Peláez forman un conxunto harmonioso no que o poeta termina sempre por aparecer como ser indixente, necesitado de perdón, necesitado de fuxir de «ces miasmes morbides» (Baudelaire) cara a unha consunción superior. Mais o poeta non quere renunciar á carne carnal, se se me permite dicilo así. Vexamos en dous poemas estas dúas variantes: a do poeta menesteroso, o poeta-mendigo que sente o eterno desamparo, e a do poeta que quere curar ese desamparo con Ela, mais sempre coa conciencia de que Ela o abandonará. O primeiro é un texto curto:

Un momento sentí la noción de las cumbres. He poseído como una melodía. Me aseguraron, antes de mi viaje, que yo no estaba hecho para escalar la altura. Vine como un cliente, de paso. Dispongo ahora de compañía, nos beneficia la estación. Franqueamos los mares cuando sale la luna llena. Quienes nos observan saben que trabajamos con las uñas. Somos, entre los mendigos, los piojosos, lo último de la mendicidad.

Con sol veríamos nuestra sombra justa en el lago. Quienes nos observan, deberían amarnos, y ser menos esquivos a nuestros boscajes quemados por racimos de hielo.

Observemos algúns detalles. En primeiro lugar, a dificultade para a transcendencia: «yo no estaba hecho para escalar la altura». En segundo lugar, o poeta non se encontra só nesa dificultade de ascender aos cumes para sentir a súa «noción»: anda acompañado dunha serie de mendicantes, que traballan coas uñas. Quen son estes acompañantes? Evidentemente, os poetas, con quen o poeta se sente unido nunha especie de gremialismo metafísico. En terceiro lugar, o carácter menesteroso ao que aludimos: «Somos, entre los mendigos, los piojosos, lo último de la mendicidad». Este trazo une a Juan Sánchez Peláez umbilicalmente cos poetas malditos franceses. Para Baudelaire, o poeta era unha «irrisión», e máis lle valería á súa nai que parira un niño de víboras «antes de parir esta irrisión». Rimbaud deleitase cos mendigos de París e Verlaine cos seus purulentos compañeiros de hospital, e Lautréamont cos seus espectros mendicantes. Até Mallarme, que non era un «maudit», exclama no seu verso glorioso:

La chair est triste, hélas! et j’ai lu tous les livres!

A verdade é que a figura do poeta como ser menesteroso é unha constante da poesía occidental neolatina. Non todos os casos son tan estritos como o de François Villon, o grande abxecto da poesía francesa e un dos máis puros poetas do mundo. O carácter de menesterosidade dáse de moi diversas maneiras. A máis corrente é a do poeta ante a amada. É a actitude elexíaca dun Garcilaso, por exemplo, ou dun Antonio Machado, para non falar do Petrarca da Laura «post mortem». A ausencia da muller é tema de indixencia, de loucura desamparada, de privilexio de dor. O romanticismo do século pasado [do XIX, ndt] levou esta actitude até unha exasperación tal que foi necesario restaurar practicamente a vella imaxe medieval da Virxe como «salvadora», como acontece en Lamartine. En Juan Sánchez Peláez, xa o dixemos ou insinuamos, a menesterosidade ofrécesenos como unha tensión entre a amada real e unha amada ilusoria: unha tensión na que sempre resulta triunfante a amada ilusoria. Isto forma parte dun trazo que analizaremos máis adiante con detemento: a tensión xeral, nesta poesía, entre o real e o ilusorio ou, como a expresaría o poeta no máis recente dos seus libros, «Lo huidizo y permanente». Polo demais, a figura persoal do poeta Juan Sánchez Peláez contribúe a esa imaxe menesterosa: por máis ben vestido que poida andar, sempre semella que se fose desmaiar, sempre semella que necesitara dun apoio, de alguén que lle pase un peite pola cabeza, de alguén, en fin, que sexa unha axuda franca e real e non ilusoria. É evidente que nunca lle faltaron apoios reais, «elementos», que diría el; mais tamén é evidente que os traizoa na súa poesía, gloriosamente, claro está, xa que os transfigura nun acto de maxia onde o real perde a súa forza ante o ilusorio. O poeta é un menesteroso de si mesmo: observa a súa propia carnadura –ou mellor dito, a súa osatura– e non está moi seguro de se achar ante algo real. Ese é o principal problema da súa poesía: que o poeta que a fai non está moi seguro de ser un ser real, de carne e óso. Considerarase un ente metafísico? Observemos o seu comportamento fronte a ELA. Sigue lendo

Publicado en GSG, Juan Sánchez Peláez, Referentes, Traducións, Xesús González Gómez | Etiquetado , , , , | Deixa un comentario

Juan Sánchez Peláez. Pequeno dossier para uso de lectores galegos (I), por Xesús González Gómez

A influencia do surrealismo na literatura latinoamericana está abondo estudada. Nos últimos anos apareceron diversos libros, estudos e antoloxías sobre poetas surrealistas latinoamericanos. Unha pequena nómina: Jorge Cáceres, Teófilo Cid, Braulio Arenas, Enrique Gomez Correa, Ludwig Zeller (chilenos); Aimé Cesaire; César Moro, Emilio Adolfo Westphalen, Méndez Dorich (peruanos); Francisco Madariaga, Aldo Pellegrini, Carlos Latorre, Juan A. Vasco, Julio Llinás, Juan José Ceselli, Enrique Molina (arxentinos); Octavio Paz (mexicano), Sérgio Lima (Brasil), Magloire Saint-Aude (haitiano), etc. Podiamos engadir máis nomes, sobre todo nos últimos anos, xa que, como afirmaba o surrealista chileno Enrique Gómez Correa, nunha entrevista publicada en 1995: «Continúan a existir poetas surrealistas, mesmo en Chile hai novas xeracións interesadas na experiencia límite do surrealismo. Mire vostede, o surrealismo é a liberación extrema. É a revolta permanente. Agora que caeron todas as utopías, que o home quedou sen misterios, e lembre que o acto surrealista por excelencia foi desatar a imaxinación, compréndeme vostede? Alá onde sexa que estea a xermolar un cambio radical, as futuras revolucións, continuará a ser necesario o surrealismo».

A verdade é que nestes momentos existen diversos grupos surrealistas en varios países latinoamericanos. Os «estudosos» están a descubrir o surrealismo latinoamericano, non só a influencia (ou influencias) do surrealismo en escritores dos países que conforman o subcontinente do sur do Río Grande. Xa non só se estuda, ou se interesa, polas influencias recibidas, e asimiladas, do surrealismo en escritores como Alejo Carpentier, Miguel Ángel Asturias, Julio Cortázar, Rene Depestre, Humberto Díaz Rivas, e tantos outros. Agora xa se empeza a falar, en verdade e en serio, do surrealismo en Latinoamérica; ou, se vostede é nacionalista, do surrealismo latinoamericano, que, supostamente, tería unhas características que o afastaría, en certa maneira, do surrealismo «europeo». Non imos entrar en discusión: non paga a pena e non se discute con imbéciles.

Á parte dos nomes citados enriba, hai outros poetas e escritores que se poden incluír na nómina de surrealistas latinoamericanos. Un deles é o gran poeta venezolano Juan Sánchez Peláez. A este queremos dedicarlle un pequeno dossier.

E Juan_Sánchez_Peláez_photo_by_Ednodio_Quinteroqueremos dedicarllo porque, curiosamente, todos aqueles que len en español e son cidadáns, ou viven, no denominado Estado Español, contan coa súa Obra poética, publicada no 2004 pola colección Poesía, da Editorial Lumen. Obra poética que no seu día pasou completamente desapercibida.

Non imos, aquí e agora, dar detalles nin ao por maior nin ao por menor da vida de Sánchez Peláez: o lector ten a man a wikipedia e sobran comentarios. Aquí, queremos, tan só, reivindicar para o surrealismo a Sánchez Peláez, que entrou na poesía da man dos homes que conformaban o grupo surrealista chileno La Mandrágora, do que xa temos falado netas páxina no traballo titulado La Mandrágora contra Pablo Neruda. A pesar das reticencias de importantes, e serios, críticos e ensaístas, Sánchez Peláez pertence ao surrealismo. A súa poesía é unha poesía surrealista, tanto pola, digamos, temática, como polo atmosfera e pola técnica (sic). E, o que é máis importante, polo que poderiamos denominar, no bo sentido da expresión, a súa ideoloxía. E non hai máis que ler os poemas, non moitos, que conforman a súa obra poética, editada en España, como dixemos, pola Editorial Lumen.

Antes de pasarmos a entregar, traducidos ao galego, diversos textos de varios críticos latianomericanos, maiormente venezolanos, sobre Sánchez Peláez, talvez sexan necesarias unhas cantas palabras sobre a edición española da obra poética do surrealista venezolano.

Este volume, Obra poética, publicado por Lumen foi argallado polo propio autor, que corrixiu as primeiras galeradas, infelizmente, antes de que che chegasen as segundas, xa que morreu en Caracas o 20 de novembro de 2003. A corrección das segundas galeradas correu a cargo de Ana Nuño, algo coñecida no ambiente literario español por ser directora durante uns anos da revista de literatura Quimera. Tamén é coñecida, en Cataluña, por ser unha furibunda antinacionalista: pertenceu ao grupo Babel e, agora mesmo, non sei por onde anda. Como curiosidade, digamos que preparou a edición española dun libro de seu pai, Juan Nuño: Sionismo, marxismo, antisemitismo, no que di cousas importantes mais que no fondo é un testemuño do seu abandono do marxismo. Neste libriño (polo volume) Juan Nuño explica claramente como ao xudeu, se non quere ser perseguido, se lle di que debe deixar de ser xudeu. É o que veñen proclamando os nacionalistas españois cando falan das «nacionalidades» periféricas: o día que abandonedes os vosos sinais de identidade, xa non «sufriredes». Pois ben, a Sra. Nuño apúntase ás teses dos nacionalistas españois á vez que defende as de seu pai cando se trata dos xudeus. E é que Juan Nuño non era nacionalista mentres que a súa filla é nacionalista española, de aí que estea contra o nacionalismo catalán. En fin, non queriamos falar deste tema, senón da Obra poética, da edición española, da obra poética de Juan Sánchez Peláez.

Como diciamos, este volume que recompila todos os libros de poemas de Juan Sánchez Peláez foi preparado polo seu autor. Finalmente, por causas maiores, a edición foi finalizada pola devandita Ana Nuño, mais sen nunca corrixir, agás grallas e erros, o que deixou preparado o seu autor. A edición, ademais da poesía completa (sic) de Sánchez Peláez, só trae unha nota do editor na que se di o que dixemos sobre as galeradas. Na lapela: unha biografía, sumaria, do poeta. Na contracapa unhas poucas frases sobre a poesía do venezolano e unha pouca información sobre o volume, que «recolle toda a obra poética de Juan Sánchez Peláez, un total de sete libros, publicados entre 1951 e 1989, que xunto a uns poucos poemas inéditos, o autor revisou e corrixiu pouco antes de morrer»; en total, uns douscentos poemas escritos en 81 anos de vida, xa que Sánchez Peláez nacera en 1922.

En 1969, na venezolana Editorial Monte Ávila apareceu un pequeno volume, 135 páxinas, co título Un día sea, que xuntaba toda a poesía de Sánchez Peláez publicada até entón: Elena y los elementos (1951), Animal de costumbre (1959) e Filiación oscura (1969), á vez que se engadía un libro inédito, Lo huidizo y permanente. Na edición de Lumen engádense, trinta e cinco anos despois, os libros publicados por Sánchez Peláez posteriores a 1969: Rasgos comunes (1975), o seu libro máis «longo», Por cuál causa la nostalgia (1981) e Aire sobre Aire (1989), ao tempo que se engaden catro poemas inéditos escritos despois de 1989. Como comprobará o lector, Sánchez Peláez non era, no que á produción se refire, un Manuel María calquera; sobre as diferenzas no que respecta á calidade, non fai falta dicir palabra.

Pois ben, ao ser a edición española unha edición sen notas, nin prólogos, nin avisos, o lector que coñeza por este último volume (Obra poética) a Sánchez Peláez, non saberá que os dous primeiros libros, Elena y los elementos e Animal de costumbres, foron fortemente corrixidos polo autor. Con respecto á edición de 1969, Elena y los elementos contén variantes abondo. Ora, tamén hai que dicir que ao non coñecermos as primeiras edicións non sabemos se na edición de Monte Ávila os diferentes libros de Sánchez Peláez sufriron unha corrección por parte do autor. A raíz do que se escribe na contracapa desta edición, supomos que si. Velaí o que aparece escrito nesta contracapa: «No presente volume recolleu [o autor] toda a súa obra poética, mellor dito, un vasto conxunto de textos esgazados dos seus libros anteriores e cuxas versións considera definitivas. Elena y los elementos, Animal de costumbre, Filiación oscura e Lo huidizo y permanente, até o de agora inédito». A primeira radica na ordenación (colocación) dos poemas; variante, porén, que, en primeira instancia nin prexudica nin beneficia o libro. Ora, existen outras que fan que os poemas de 1969 sexan poemas diferentes dos que se entregan no 2004. Uns exemplos. O poema «Solo al fondo con furor» na edición de 1969 está dividido en sete partes (sete poemas case que autónomos): «I. Solo al fondo con furor…», «II. Arrastrado bajo yunques…», «III. Al arrancarme de raíz a la nada…», «IV. Aún la perfección…», «V. Yo atravesaba las colinas negras…», «VI. Blandiendo un puñal de vidrio entre las sienes…» e «VII. Cuantas veces ahogado…». Na edición de 2004 desaparecen completamente os poemas II e VII, mais talvez o poema, en conxunto gañe en intensidade, se ben son suprimidos dous «poemas» (ou dúas partes») de Solo al fondo con furor, Sánchez Peláez engade dous novos poemas: Posesión e Adolescencia, que non aparecían en 1969 e sen que, por outra parte, se indique data da súa composición. E o poema Experiencias menos objectivas, que en 1969 non levaba dedicatoria, na edición de 2004, edición definitiva, vai dedicado a Henri Michaux. Polo que dixemos, penso que nos achamos diante un poemario en parte diferente do publicado en 1951 e recollido na obra completa (sic) de 1969.

O seguinte poemario, Animal de costumbre, é na edición de 2004 corrixido e ampliado en profundidades. Vexamos. Na edición de 1969, este poemario constaba de 19 poemas, sen título, simplemente numerados con cifras arábicas. Na edición definitiva de 2004, consta de XXVI poemas, en números romanos. Algúns dos poemas da edición de 1969 que estaban escritos en prosa son postos agora en verso (os poemas 1, 2, 11 e 19; poemas que corresponden na edición definitiva aos números IV, V, XXI e XXVI); os poemas 4, 5, e 18 (VII, XIX e XXV na edición definitiva) son corrixidos, engadindo un verso no poema VII, dous no IX e substituíndo dos dous últimos versos do poema 18 por tres diferentes que son o remate do poema XXV). E o poema 13 da edición de 1969, único poema que leva un título, entre parénteses (Trinidad) pasa a ser o poema XXII, inmediatamente despois do que na edición de Monte Ávila era o poema 17. Noutras palabras, o poemario foi fortemente corrixido, polo que o lector español nunca saberá desas corrixendas, xa que na contracapa só se di que o poeta «revisó y corrijió» os poemas pouco antes de morrer.

Os outros libros do autor no sufriron correccións e as revisións deberon ser de erros e/ou grallas. Polo que levamos dito e transcrito, Juan Sánchez Peláez revisaba constantemente os seus versos. Lembremos as palabras que transcribimos da edición de Monte Ávila: dos libros publicados até 1969, as versión que aparecían en Un día sea eran consideradas polo seu autor definitivas. Xa vimos que non. Sigue lendo

Publicado en GSG, Juan Sánchez Peláez, Referentes, Traducións, Xesús González Gómez | Etiquetado , , , | Deixa un comentario