Automonotipo (homenaxe a Ana Zapata)

Publicado en Ana Zapata, Fotografías, Xoán Abeleira | Deixa un comentario

¨Monotipos¨, de Ana Zapata, na Cruña

Publicado en Ana Zapata, Exposicións, Gravados | Deixa un comentario

O surrealismo estragado polos seus propios «propietarios» e outras consideracións en concordancia, por Max Vincent (trad. Xesús González Gómez)

Max Vincent
L’Herbe entre les Pavés

Existe, por suposto, máis dunha maneira de abordar o surrealismo. Non obstante, semella que a lenda dourada que prevalece aquí ou alá, mesmo relacionado cunha preocupación de exactitude, acaba por enmascarar o porque o surrealismo continúa a ser un proxecto emancipador. Mais, para isto, tomar o partido da subversión poética nos termos elixidos non é un asunto menor. E ademais, contra do que se pensa xeralmente, partes desta historia fican máis ou menos ocultas.

Ademais, en todo caso, co creto que os historiadores patentados conceden á versión dos que se quixeran en último lugar (e mesmo despois) os «propietarios» do movemento. Aquí como noutras partes non faremos a excepción da regra, sobre todo cando esta nos é suxerida polo excelente Père Duchesne: «Se queres ser feliz/ Por Deus/ Colga o teu propietario!» Menos, desde logo, se se trata do surrealismo dos primeiros anos de posguerra. Mais non é a gloria deste movemento rexeitar aliñarse (en todos os sentidos do termo) como se facía moi maioritariamente daquela. O surrealismo perdeu no plano da visibilidade. Mais o esencial, a parte do rexeitamento, achábase preservada. Outros se referiron a el, mesmo presumirán, até retomaren un facho que os surrealistas foran os primeiros en arrancaren á cacharela.

É preciso, para non esquecermos nada, redactar «o inventario» dun xénero aínda florecente nos nosos días: o antisurrealismo. A polémica semella necesaria cos inimigos declarados do movemento. Non acontecería o mesmo cando algúns avanzan que o surrealismo –do que foron nun tempo parte interesada– quedou por debaixo das esixencias da «revolución» que anunciaba. Trátase dunha cuestión de apreciación. É tamén subestimar as facultades que ten este mundo de se transformar nunha perspectiva oposta á que esperaba Marx, ou propor ersatz de «cambiar» a vida a propósito dos cales Rimbaud exercería con moito gusto a súa saliva. Este «infortunio continuo» non é unicamente o do surrealismo. Hai que dar a cadaquén o que lle regresa. Se a marxe semella máis estreita, non por iso deixa de existir. Falar de radicalidade a respecto do surrealismo é continuar a apostarmos pola subversión poética –sempre en termos elixidos– cando moitos bos apóstolos afirmarían que non podería substituír á loita de clases ou calquera proxecto político emancipador ou radical. Non se pode pretender o contrario. No entanto, semellante restrición limita as posibilidades que se lle daría de acabar cun «estado de cousas» que a reivindicación política non pode por si soa esgotar.

É necesario continuarmos a afirmar, hoxe como onte, a nosa franca hostilidade aos valores contidos nas abxectas palabras traballo, familia, patria ou relixión. E esta, non menos determinada, á respecto dun capitalismo que, por eufemización, é designado baixo a apelación tranquilizadora e cómoda de «economía de mercado». Non se trata máis que dun «programa mínimo». O resto, como nos convidaban os surrealistas, está por reinventar.

O SURREALISMO ESTRAGADO POLOS SEUS PROPIOS «PROPIETARIOS»

Que non se escribiu a propósito dos surrealistas e os situacionistas (máis particularmente sobre André Breton e Guy Debord) e a súa «propensión a excluír»! O recordo ofuscado das exclusións que esmaltan as historias do movemento surrealista ou da Internacional Situacionista acreditan a idea, en moitos xornalistas ou comentadores, dunha certa forma de terror nas letras ou na política. Este argumento (que pode servir chegado o caso para todo grupo de «vangarda» ou considerado como tal), aquí, cos surrealistas e os situacionistas, aspira sobre todo a desacreditar a estes e a aqueles a través da ficción reiterada das «loitas de interese e de poder» (das que os dous xefes «carismáticos» son cada vez os vencedores) iniciadas polos convencionais do ano II.

Alain Badiou, en Le Siècle, consagra un capítulo a esta cuestión globalizando o tema en termos de «partido». Remonta tamén esta xenealoxía á Revolución francesa. Badiou apóiase en Hegel (o d’A fenomenoloxía do espírito) para relativizar o concepto de «liberdade absoluta» no contexto revolucionario. Lánzase a palabra depuración. É por outra parte a que hai que considerar para retomar a tumultuosa historia dos partidos comunistas. Como dicía Stalin: «O partido só se reforza depurándoo.» Badiou engade que «a depuración, por exemplo, foi tamén unha consigna esencial da actividade artística.»

Non obstante, a propósito desta «actividade artística», a palabra depuración dificilmente se acepta ao escribila. Non en verdade por razóns de etimoloxía, xa que o dicionario Robert define «depuración» como: «Eliminación dos membros que se xulgan indesexábeis dunha asociación, un partido, unha sociedade.» Non sen precisar, baixo a rúbrica «especialmente»: «Eliminación dos colaboradores na Liberación.» Cal sería, xa que logo, a distinción fundamental entre estes exemplos (Partidos comunistas, Francia da Liberación, incluso de Vichy) e os surrealistas e os situacionistas? No primeiro caso da figura, a «forza da depuración» confúndese co «aparato de estado» (ou o que tería a vocación de se converter en tal), e tende a reforzalo mediante esta depuración. No segundo caso, pola contra, trátase de amigos que se dan os medios, mediante a existencia dun colectivo, para realizaren obxectivos comúns. Estes amigos discuten, afirman desacordos, e mesmo poden entrar en conflito. No entanto, existen regras non escritas que ao fundaren a pertenza de cadaquén ao grupo achegan a proba da súa cohesión. En caso de «incumprimento» o grupo pode tomar, despois dunha discusión en que cada un é chamado a se pronunciar, a decisión de se separar dun ou doutro dos seus membros. É nin máis nin menos que exercer a semellante escala a democracia directa. Calquera amálgama (coa depuración de tipo «aparato de estado») só pode provir de comentaristas ignorantes ou maliciosos (para os máis informados).

Querer, para os surrealistas, abrir este fronte mediante esta brecha improbábel, o recordo das exclusións1 na historia do movemento (é dicir, porque son as máis frecuentemente desacreditadas), pode semellar paradoxal. Non é máis que aparente, porque esta historia coincide xeralmente con algún dos períodos de crise ou de cuestionamento da existencia do grupo (engadindo que os surrealistas que se despediron do grupo sen seren no entanto excluídos son máis numerosos que os segundos). As exclusións na vida do movemento corresponden a unha necesidade: a de non transixir en canto á esixencia común de conservar a cohesión do grupo, de desembarazarse dos arribistas. Haberá non obstante unha excepción a esta regra. Terei a ocasión de falar amplamente dela.

Os tres primeiros excluídos do grupo surrealista chámanse Philippe Soupault, Antonin Artaud e Roger Vitrac. Os dous primeiros son por razóns diversas dúas figuras destacadas do primeiro surrealismo; os tres serán acusados de seguiren illadamente unha actividade literaria. Ou, para dicilo doutro xeito, formulábase a cuestión da compatibilidade de semellante actividade cara ao exterior co devir revolucionario do grupo nese momento preciso da súa historia. Soupault e Vitrac, efectivamente, continuaron na dirección tomada. É verdade que a súa menor participación nas actividades do movemento desde a aparición da revista La révolution surréaliste os colocaba en certa maneira de «baixa» do grupo.

Non acontece o mesmo con Artaud. Este último, dous anos antes, animando un «Bureau de recherches surréalistes» contribúe á realización de textos surrealistas colectivos dunha rara violencia. Sábese hoxe que esas Declaracións insurxentes (dirixidas «ao Papa, ao Dalai Lama», ou cartas dirixidas, entre outros, aos «Médicos-directores dos manicomios») foron na súa maior parte redactadas por Artaud. Recalcamos isto para insistirmos na importancia do autor de L’Ombilic des limbes neste momento fundador da historia do surrealismo.

André Breton recoñecerá máis tarde nas Entretiens a parte activa tomada entón por Antonin Artaud no seo da movemento e a singularidade da súa formulación. Sen deixar de falar sobre o sentimento ambivalente que o habitaba (e que compartía con outros membros do grupo) diante do aspecto paroxístico destas Declaracións: «Vía como a máquina funcionaba a todo trapo, non vía xa como podía continuar a alimentarse.» Contrariamente a Vitrac e a Soupault, Artaud reacciona ante a súa exclusión pola publicación dun texto titulado À la grande nuit ou le bluff surrealiste2 (impresionante resposta ao folleto Au grand jour nuit do grupo). Enuncia o que o separa fundamentalmente do grupo surrealista en 1927 no plano da política («Existe aínda unha aventura surrealista e o surrealismo non morreu o día en que Breton e os seus adeptos xulgaron deber vincularse ao comunismo e procurar no dominio dos feitos e da materia inmediata a culminación dunha acción que non podía normalmente desenvolverse máis que nos cadros íntimos do cerebro») ou existencial («O que me separa dos surrealistas é que aman a vida tanto como eu a desprezo») ou metafísico («Sitúo por enriba de calquera necesidade real as esixencias lóxicas da miña propia realidade»). Conclúe afirmando con voz alta e clara o seu «pesimismo integral». A carón destas páxinas habitadas, que se relén moitos anos despois coa mesma emoción, o folleto surrealista Au grand jour brilla con menor resplandor. No entanto, este intercambio achega a proba de que a aventura surrealista en 1927 podía dificilmente proseguirse con Antonin Artaud.

Antes de abordarmos a primeira crise seria que coñeceu o surrealismo (e a máis grave da súa historia se a comparamos coas outras numerosas defeccións, mais que exclusións provocadas polo Segundo manifesto do surrealismo) vaiamos un pouco atrás. O 11 de marzo de 1929, unhas trinta persoas (a maioría surrealistas, os membros do grupo Le Grand Jeu e outras) reúnense no número 53 da rue du Château. Unha circular, enviada polos surrealistas un mes antes, formulaba a cuestión dunha actividade común a revistas e individuos próximos de La Révolution surréaliste, provocou esta reunión. O tema de discusión elixido (a proposición emana de André Delons, membro de Le Grand Jeu) é «o exame crítico da sorte recente de León Trotski.» Aínda hoxe diverxen as opinións sobre o significado desta reunión. Pódese razoabelmente pensar que varios dos surrealistas presentes non ían limitar a discusión só ao caso de Trotski. Por outra parte, a lectura, nun primeiro tempo, das respostas a esta circular impedía dalgunha maneira evitar as diverxencias expresadas aquí ou acolá no que respecta á cuestión central, a dunha actividade común. Tanto máis canto varias das persoas presentes na rue du Château afirmaban nas súas respostas non ter nada en común con Le Grand Jeu. André Breton intervén entón demandando que se definan un certo número de conceptos fundamentais que implican unha posición revolucionaria. Pódese, interrógase Breton, reclamarse deles sen se pronunciar previamente sobre o grao de cualificación moral ou outra, de cada un dos participantes? Do que resulta, partindo de exemplos concretos, que se debaten, un cuestionamento do Grand Jeu en xeral e de Roger Vailland en particular. (Este último acababa de escribir en Paris Midi un artigo moi benevolente sobre o prefecto de policía do momento, o sinistro Georges Chiappe.) Pénsese o que se pense sobre as condicións en que se realizou esta reunión, particularmente tempestuosa, é obrigado recoñecer que se formularon cuestións esenciais que trataban máis singularmente do significado dunha «actitude revolucionaria» dun grupo denominado de «vangarda.» Estas cuestións e as súas respostas ficaron no primeiro plano nas discusións, durante os decenios seguintes, dos que en maior ou menor medida, mesmo fóra do grupo surrealista, adoptan unha actitude «revolucionaria» ou «radical.» Non obstante, de momento André Breton vai tirar algúns ensinos cando a redacción do Segundo manifesto.

Rexeitando por unha parte os literatos, o seu «abstencionismo social», a demasiado grande compracencia de algúns deles cara á súa persoa, e da outra aos que, ao «pasar incondicionalmente á actividade política», tenden a abandonaren «a reivindicación surrealista», isto e aquilo en termos dunha elevada violencia, Breton atráese as indignadas reaccións, non menos violentas (senón cando menos para os signatarios do panfleto dirixido contra Breton, Un cadáver). Neste ano 1930, Leiris, Morise, Prévert, Queneau, Baron, Desnos e Limbour abandonan o grupo surrealistas. Nun texto escrito en 1954 (destinado á revista Le Pont de l’Épée), Georges Bataille, un dos contribuíntes de Un cadáver, volve sobre as peripecias dando en certa maneira a razón a Breton: «Estou hoxe inclinado a crer que as esixencias de Breton, que remataron nesta ruptura xeneralizada dos anos 1928-1929, estaban no fondo xustificadas, había en Breton un desexo de consagración común a unha mesma verdade soberana, un odio a calquera concesión desde o momento en que se trataba desta verdade da que quería que os seus amigos fosen a expresión, a menos de non ser xa os seus amigos, cos que aínda concordo.» Non obstante, Bataille engade: «Breton cometeu a equivocación de se vincular estreitamente ás formas exteriores desta fidelidade. O que xera un malestar tanto maior canto ao ter unha especie de prestixio hipnótico –unha autoridade inmediata excepcional–, usouna sen gran reserva, sen unha verdadeira prudencia.»

Nas vésperas da Segunda Guerra Mundial son excluídos Salvador Dalí e Georges Hugnet por razóns opostas. A participación do primeiro nas actividades do grupo limitábase, desde había cinco anos, ás exposicións surrealistas (escapara por pouco á exclusión en 1934 durante unha memorábel sesión) e as súas tomas de posición a favor de Franco excluíano de feito do movemento. Son, pola contra, as diferenzas a respecto da F.I.A.R.I. (Federación Internacional da Arte Revolucionaria Independente), sobre as que se insería o apoio de Hugnet a Éluard (que acababa de se achegar ao stalinistas), as que provocan a exclusión de Hugnet.

Hai que esperar ao ano 1948 (dous anos despois da reorganización do grupo arredor de Breton, logo do seu regreso dos USA) para que se pronuncie a exclusión de Matta por «descualificación intelectual e ignominia moral» (Matta era acusado de provocar indirectamente o suicidio de Arshile Gorky). O mesmo ano Victor Brauner é excluído por «traballo fraccionario» (igual que Alexandrian, Bouvet, Jouffroy, Rodanski, e Tarnaud, como membros da fracción constituída por Brauner). Un (Matta) e outro (Brauner) serán «rehabilitados» quince anos máis tarde. En 1954, Max Ernst recibe o gran premio de Pintura da Bienal de Venecia: é excluído do grupo en xaneiro de 1955 (nun primeiro tempo André Breton argumenta en contra, despois uniuse á opinión da maioría).

É, no entanto, cinco anos antes, durante o «caso Carrouges-Pastoureau», que se sitúa o episodio ligado á crise máis seria que coñece o grupo surrealista despois da guerra. Pastoureau e Waldberg son excluídos. Varios surrealistas deixan entón o grupo (Acker, Marcel Jean, Maurice Henry, Hérold). Todos (exceptuado Waldberg) uníranse ao grupo nos anos 30. Os numerosos documentos difundidos durante este «caso Carrouges-Pastoureau» publicáronse no segundo tomo de Tracts surréalistes et déclarations collectives3 (presentado e comentado por José Pierre en 1982). A súa lectura é, na súa extensión, aburrida. Estes documentos non teñen nin o interese, nin a pertinencia, nin a agudeza dos que precederon ou acompañaron a crise de 1930. Durante este ano de 1951, de todos modos, o grupo surrealista atravesa un período difícil. Se Henri Pastoureau, no seu documento interior titulado «Aide mémorie relatif à l’affaire Carrouges» [Memorándum relativo ao caso Carrouges] se queixa con razón da actitude conciliadora de Breton a respecto de Michel Carrouges (autor de obras sobre o surrealismo, mais católico)4, engade que só é o síntoma dun mal máis xeral. Pastoureau denuncia a insipidez ideolóxica do movemento surrealista, en particular no combate revolucionario e a loita relixiosa. Unha declaración de guerra á que responden André Breton e Benjamin Péret. Unha asemblea xeral convocada o 19 de marzo de 1951 decide a favor dos dous últimos e reafirma nun comunicado «a posición revolucionaria do surrealismo.» Ao querer dar unha patada ao avespeiro, Pastoureau, paradoxalmente, permitirá aos surrealistas cerraren filas arredor de Breton e de Péret. Os «vellos surrealistas» abandonan o navío, mais outros, a xeración de posguerra, substitúeos.

Non se coñecen máis exclusións nos surrealistas antes de 1967. Mais, a dicir verdade, Jehan Mayoux foi verdadeiramente excluído do movemento na primavera dese ano? As peripecias que acompañan a «exclusión» de Mayoux foron relacionadas por Alain Joubert no seu indispensábel Le mouvement surréaliste ou le fin mot de l’histoire5 (subtítulo: «Morte dun grupo – nacemento dun mito» publicado por Éditions Maurice Nadeau). Trátase dunha elucidación inédita, detallada e circunstanciada sobre as tribulacións do movemento surrealista durante os seus dez últimos anos de existencia. Joubert publica todas as pezas dun dossier, as da disolución do grupo, remontándose até 1960, data da difusión do manifesto chamado dos 121, é dicir, a «Declaración polo dereito de insubmisión na guerra de Alxeria»6.

A xénese deste manifesto é hoxe ben coñecida. Sábese que esta Declaración foi inicialmente escrita por Dionys Mascolo e Jean Schuster. André Breton e Gérard Legrand achegan logo modificacións de detalle, despois Maurice Blanchot reescríbea en parte. É enviada nun primeiro momento a Sartre, Nadeau e aos outros surrealistas. A Declaración farase pública en setembro de 1960, asinada por 121 escritores, universitarios ou artistas. Aínda que o termo «feita pública» sexa impropio, xa que ningún xornal ou revista se arriscan a publicala. A Declaración é difundida no estranxeiro –en Bélxica e nos USA. Circula clandestinamente en Francia, principalmente a iniciativa do Partido Comunista Internacional (trotskista).

En outubro de 1961 aparece o primeiro numero da revista Sedition. Está animada por Louis Janover e Bernard Pêcheur (o primeiro formou parte do grupo surrealista entre 1955 e 1958). Ambos manteñen relacións cos membros do grupo. Por outra parte, descóbrese o nome de Gérard Legrand entre os que figuran no Comité de redacción, e varios surrealistas colaboran neste primeiro número7. Anteriormente, no mes de xullo, o texto editorial da revista redactado polos seus dous animadores (titulado «A traizón permanente») fora comunicado aos surrealistas presentes en París. Este texto suscita reaccións cando menos contraditorias no grupo. José Pierre, nos seus comentarios de Tracts surréalistes…, observa que «as reaccións son bastante violentas para que sexa cuestión neses momentos dunha “rectificación” que precise o pensamento dos autores.» Sedition sairá sen a menor modificación. Un dossier sobre o as diferentes posicións expresadas polos surrealistas publícase no número 2 de La Brêche8, a revista do movemento. José Pierre distingue nos seus «comentarios» os tres puntos seguintes:

«1) Trátase dun ataque contra a Declaración dos 121 que cuestiona a adhesión dos Surrealistas ás razóns como aos principios que determinaron o contido.

2) É un cuestionamento perfectamente lexítimo da Declaración, en razón da significación particular que logo lle deu Sartre.

3) A adhesión dos Surrealistas á Declaración dos 121 non é cuestionada por este artigo, mais a emoción causada no interior do Surrealismo proba a importancia do problema formulado.»

É necesario irmos máis para atrás para intentar explicarmos as razóns desta polémica arredor de Sedition. A Declaración dos 121 situábase dalgunha maneira na prolongación de 14 Julliet, unha revista creada por iniciativa de Dionys Mascolo e Jean Schuster na que, entre outros, colaborarán André Breton e Maurice Blanchot. Estamos en xullo de 1958 e é necesario oporse firme e consecuentemente á toma do poder por De Gaulle. Por outra parte, o editorial asinado polos dous animadores da revista ten como título «Resistencias» (trata, entre outras consideracións de «retomar sen cesar de novo e primeiramente de reinventar a tarefa revolucionaria»). O número 2 de 14 Julliet só conta cun artigo, co-escrito por Mascolo e Schuster, «Proxecto para un xuízo popular», que prefigura en certa maneira a futura Declaración; un terceiro e derradeiro número sairá en xuño de 1959.

Esta Declaración dos 121, por tanto (regresamos a 1960) atoparase nos medias vinculada máis particularmente ao nome de Sartre en razón da notoriedade do filósofo. Débese lexitimamente falar dun «desvío de sentido» se se compara o contido da Declaración coas intervencións de Sartre (apoiando o F.L.N. e a súa política nacionalista) durante os meses seguintes. Porque non se trata exactamente da mesma cousa. É deste «hiato» (para empregarmos un eufemismo) do que se trata no editorial de Sedition. Isto é apreciado de diferentes maneiras no seo do movemento surrealista, como vimos. Pódese datar unha primeira fractura no número 2 de La Bréche, fractura que se irá ampliando (a despeito das aparencias) até provocar a disolución do grupo.

Antes de calquera outra explicación, é preciso previamente presentarmos Jean Schuster. Este é membro do grupo surrealista desde 1948. Pertence a esa vaga de «mozos surrealistas» (en compañía de Bédouin, Legrand e Benayoun) que se atopan diante do escenario durante o «caso Carrouges-Pastoureau». Schuster, contrariamente á maioría dos surrealistas, non é propiamente falando un poeta. No entanto, poemas de Schuster apareceron en diversas ocasións nas revistas do grupo9. Sen dúbida, o seu autor non se consideraba un poeta na acepción xeralmente admitida. E algúns surrealistas semellaban corroborar esta opinión. Isto non ten nada de anódino. Porque Schuster vai pouco a pouco a afirmar a súa personalidade, durante os anos cincuenta, no seo do movemento, no «rexistro político». O home é activo, voluntario, metódico. Calidades todas que lle permitirán, máis tarde, xogar un papel de animador no grupo. Sen formulalo nunca directamente (mais as lecturas cruzadas de Tratcs surréalistes… e de Mouvement des surréalistes… non deixan lugar á dúbida), as preocupacións de Schuster xiran arredor do posicionamento en termos de «liña política» de que se debería dotar o movemento. Máis adiante veremos cal. Joubert pinta a Schuster como un «personaxe sensibilizado pola dúbida de si mesmo, máis facendo todo o posíbel para disimulado fronte aos outros.» Precisión (ou apreciación) que conforman máis que desmenten o retrato esbozado máis atrás.

Schuster é o principal redactor, en 1956, do panfleto Despois das servidumes sanguentas10, certamente o máis representativo desde Ruptura inaugural11 de 1947 sobre as relacións que manteñen os surrealistas coa Revolución. O mesmo acontece con Hungría, sol que amence, publicado o mesmo ano. Maniféstase xa a súa preocupación (reiterada once anos máis tarde) de facer saír os surrealistas do seu «illamento.» Aquí (estamos en 1956) a través da súa participación nun «Comité de acción dos intelectuais contra a Guerra en África do Norte» (Schuster, por outra parte, substitúe Legrand na primavera de 1957). É no seo deste Comité que Schuster encontra a Mascolo e que nacerá o proxecto dunha revista «de combate» ao día seguinte do golpe de estado gaullista do 13 de maio de 1958.

Finalmente, para regresarmos á cuestión suscitada por Sedition, Alain Joubert escribe o seguinte: «Jean Schuster […] considerábase como persoalmente cuestionado polo texto de Sedition: ademais a presenza no sumario desta revista dalgúns surrealistas pareceulle inxustificábel. Esixiu explicacións, rectificacións, lanzou acusacións, en suma, “prendeu lume á barraca”!» De aquí resultou a correspondencia entre Jehan Mayoux e Louis Janover. Figura parcialmente no dossier do número 2 de La Brêche xa evocado. Esta correspondencia ten o mérito de reunir dous puntos de vista «firmes»: un trotskista (o de Janover), o outro digamos libertario (o de Mayoux). Se a posición doutrinal de Janover non nos mostra nada que non saibamos dunha ortodoxia trotskista co fondo da guerra de Alxeria, a de Mayoux non está disposta a transixir sobre os principios enunciados quince anos antes en Ruptura inaugural (os «do fin e dos medios, recontextualizados aquí). O risco dun «diálogo de xordos» é patente. Non obstante, nun segundo tempo, Mayoux quere explicar, con exemplos persoais en apoio, a utilidade do «Manifesto dos 121». Janover consente, mais manifesta que a cuestión central, a de Sartre, non foi tratada.

A carón desta correspondencia, La Brêche publica tres intervencións (resumidas por José Pierre en Tracts surréalistes… e reproducidas máis atrás). A primeira, a de Gérard Legrand (nun tempo membro de redacción de Sedition) limita o alcance do «Manifesto dos 121» a «unha intervención colectiva dos intelectuais máis esquerdistas». Legrand constata que esta Declaración perturbou as relacións entre o P.C.F. e os intelectuais que se definen en relación a el, mais non ve aquí máis que «un resultado político menor, efémero e equívoco». Legrand fica escéptico sobre o cualificativo de «revolucionario» outorgado á insurrección alxeriana en xeral e ao F.L.N. en particular: «Aplícase posteriormente a unha guerra xusta o epíteto exaltante de “revolucionaria” mentres que a guerra revolucionaria só debe ser a Revolución en armas.» Finalmente, «dunha maneira máis xeral», Legrand dubida do «carácter revolucionario de todas as insurreccións dos países que se designan co nome de Terceiro mundo.» Non ve nelas a expresión dunha forma «concibíbel da Revolución»: nin a xacobina, nin a bolxevique e aínda menos a bakuniniana. Legrand conclúe quen «en ausencia de calquera formación política con relación á cal o surrealismo podería definir unha posicial global “non partidaria”» (cf. Ruptura inaugural), considera «a experiencia revolucionaria nos países do Terceiro mundo» como «un acto de fe, non de razón, ou se se prefire, unha aposta». Unha aposta que Legrand non pode manter.

Jean Schuster, ao responderlle, non comprende por que os surrealistas estarían «fascinados polo compromiso pro-F.L.N. de Sartre até o punto de tomaren fronte á insurrección alxeriana unha distancia compensadora.» Afirmando, desde o punto de vista revolucionario, que «a constante confrontación dos principios e dos feitos debe condicionar todo proceso», Schuster, «ao someter ao principio do internacionalismo proletario o levantamento do pobo alxeriano», constata «os límites desta insurrección no plano revolucionario.» No entanto, insiste, «non é a Revolución, mais é unha Revolución.» Volve sobre o «Manifesto dos 121» para precisar que o equívoco (salientado por Legrand) se explica pola publicidade dada pola prensa «á carta de Sartre ao tribunal do proceso Jeanson.» Schuster engade: «Basta reler a Declaración para admitir que o equívoco non existe no texto.» Schuster remata: «Sen considerarmos a Declaración un documento definitivo libre de toda crítica, confeso non comprender a necesidade de reservas destinadas a limitar o seu alcance e a facer difícil a súa utilidade hoxe, se hai necesidade, como texto de referencia, non me asocio absolutamente a estas reservas.»

Por un lado Gérard Legrand tende a separar dous problemas. Para el, «a verdadeira importancia da Declaración sitúase máis alá das polémicas sobre a aprobación parcial ou total da liña de conduta do F.L.N.» (F.L.N. que crítica ao igual que aos outros «partidos chamados revolucionarios» terceiro-mundistas): «en razón da súa forza de impacto, das discusións que provocou, do seu valor de acontecemento nunha palabra, merece suscitar aínda críticas ideolóxicas, veñan de nós ou doutra parte.» Polo outro, Jean Schuster, sen xurar lealdade a Sartre, fica ambiguo fronte ao F.L.N. Recolle con razón o papel xogado pola prensa neste xogo de equívocos, mais deixa planar unha dúbida sobre o que entende por «Revolución».

Anteriormente, André Breton interviñera insistindo sobre a necesidade de publicar un dossier que informase «en todas as súas diversidades (dos) diferentes puntos de vistas que se enfrontaron.» Para Breton, «a torpe formulación» do editorial de Sedition puidera deixar supor que «os seus autores desexaban atacar aos surrealistas signatarios da Declaración dos 121.» Os animadores de Sedition, segundo Breton, sitúanse nunha tradición trotskista ben coñecida. Engade: «Hai que convir que se debe á falta dun mínimo de precaucións para nos situarmos no internacionalismo revolucionario, que a Declaración foi tan fortemente tinxida polas posicións de Sartre e que puidemos incorrer no prexuízo de apoiar o nacionalismo alxeriano.» E Breton concluía a súa intervención: «No plano, digamos, dos sentimentos, podía crer non descubrir nada novo cando me vin obrigado a afirmar que rexeitaba ver inimigos nos trotskistas e tampouco nos libertarios. Isto non me impide de maneira ningunha recoñecer o que hai que denominar os “tics” duns cada vez que estes tics se acentúan (o que non é raro) e deplorar a inercia que ameaza aos outros tomados no seu conxunto. Son de tal maneira que as persecucións que sufriron dispuxéronme dunha vez por todas no seu favor e concédolles até o dereito de se equivocar.»

Breton, até a súa morte, afanarase en manter unha especie de equilibrio entre, no plano político, as posicións defendidas por Schuster e os seus achegados, e as, mesmo diversificadas, de surrealistas ligados por amigábeis relacións (entre as que figura Alain Joubert). Este equilibrio ficará comprometido despois da morte de Breton. O «control» que algúns desexaban chámase Pour un demain joueur. Trátase dunha «resolución interior» (datada o 10 de maio de 1967) «destinada a deter a formación de tópicos e a impedir a formación de dogmas no surrealismo.» Este documento está asinado polos membros do comité de redacción da revista L’Archibras (Audoin, Bounoure, Courtot, Legrand, Pierre, Schuster, Silbermann, Simon, ademais de Elisa Breton e Joyce Mansour). Pour un demain jouer foi, no entanto, publicado por José Pierre en Tracts surréalistes… (excepcionalmente, precisa, «porque o texto formula a cuestión da supervivencia –ou non– do Movemento surrealista despois da morte de Breton»). Joubert reprodúceo en anexo na súa obra. Conságralle igualmente numerosas páxinas. Para José Pierre, «é por non poder –ou saber– deter a “formación de tópicos” nin “prohibir a formación de dogmas no Surrealismo”, que o surrealismo en tanto que Movemento morreu en Francia, máis ou menos dous anos despois da redacción de Pour un demain joueur

Hai que demorarse neste texto escrito por Bounoure (principalmente), Schuster e Legrand. Sen retomarmos no detalle todos os puntos desenvolvidos por Pour un demain joueur, vaiamos ao esencial, concretamente, na segunda parte desta resolución, á afirmación de que «no eido político, pódese constatar que as intervencións surrealistas son máis ou menos nulas desde hai uns tres anos.» Un primeiro comentario. Durante este período, a intervención política máis notábel, máis convincente e máis representativa no plano dos principios non é outra que Le Rappel de Stockholm. Neste panfleto, que se fala do rexeitamento do premio Nobel por parte de Sartre, denunciábase xustamente a duplicidade do filósofo. Sartre rehabilitaba dalgunha maneira a intelligentsia staliniana «ao avaliar a súa continuidade ideolóxica a través das viraxes da última década.» Así, ao apoialos a través «da súa posición de nobelizábeis», se achaban emendados os Aragon e Neruda das súas porcalladas pasadas e reforzada igualmente a orde literaria que Sartre «semellaba combater». Este panfleto acababa así: «Non abonda con rexeitar un premio, é necesario aínda que as xustificacións eventuais deste xesto non constitúan a negación. Sartre, pola súa declaración, envelenou gravemente a noción mesma de rexeitamento. A literatura no estómago continúa.» Hai que precisar que este panfleto asinado polo movemento surrealista (Benayoun, Bounoure, Breton, Joubert, Legrand, Pierre, Schuster) fora redactado por… Alain Joubert.

Seguen logo, en Pour un demain joueur, as seguintes liñas: «Sen dúbida, un certo número de causas exteriores escusan en parte este silencio. Mais o rexeitamento a analizar as situacións doutro xeito que mediante os esquemas conduce a unha abstención altiva e a un culto da impotencia que podería enmascarar a fraseoloxía revolucionaria. Por que nos tomamos ao xulgarmos en nome da nosa pureza moral a lexitimidade da loita dos guerrilleiros peruanos ou dos partisanos do Vietcong, uns como outros sistematicamente reprimidos polo goberno americano ou os seus cómplices? Quen somos nós para asistirmos en silencio ás chuvias de bombas sobre Haïphong ou aos fusilamentos de Santo Domingo? Que verdade nos autoriza a metermos nun mesmo saco o policía da GPU e o militante do Vietcong, a burocracia maoísta e o guerrilleiro de América do Sur?» É logo alfineteado o «amiguismo», susceptíbel de conducir «á actividade fraccionaria cando non era o substituto.» Demándase «que aqueles que, sobre un tema determinado, libremente debatido, ao se achar en minoría, se absteñan de se oporen ou de frearen a liña xeral, especialmente abrindo as discusións cerradas.» Finalmente, Pour un demain joueur quere definir «a dirección principal do Movemento para o período presente e o futuro inmediato. É cun interese democrático (sic) que procuramos facela tan explícita como posíbel. O acordo definitivo sobre este texto esixirase mediante sinatura sobre o presente documento, de uso rigorosamente interno, de todos os que aceptan subscribir as condicións actuais da actividade colectiva.»

Pour un demain joueur constitúe unha «novidade» na historia do movemento surrealista; por vez primeira, con efecto, unha minoría de surrealistas, mesmo se se trata de membros do Comité de redacción de L’Archibras e do Secretariado (máis Elisa Breton e Joyce Mansour por se non fose suficiente) toman posición, indican a liña a seguir, definen a dirección do movemento sen que se realizara ningunha discusión previa sobre temas esenciais (sexa informal no café, ou formal no cadro dunha asemblea xeral), comprometendo, xa que logo, o movemento surrealista no seu conxunto. Surrealistas aos que se lles pide subscribir ou non este «requirimento» sen antes discutilo entre todos. Éxito da democracia directa! Viva o buró político (ou comité central!, ou que sei eu!).

Desaparecido Breton, todo era posíbel. Había que cargar as tintas nas dificultades que atopaba o movemento surrealista en 1967 (ninguén as negaba) para administrar autoritariamente o remedio susceptíbel que restabelecera o paciente. E ademais, lendo ben este documento interno, achábase xa esta vella idea schusteriana: a de defender, a carón de intelectuais de esquerda (non estalinistas), os movementos proclamados revolucionarios aparecidos na esfera terceiromundista no planeta desde había varios anos. Schuster esperara pacientemente desde 1962 (ver máis atrás os debates nas columnas do número 2 de La Brêche), e agora, mediante a operación Pour un demain joueur, el e máis os seus partidarios achábanse en condicións de imporen as súas aspiracións estratéxicas e os seus proxectos de alianza. É dicir, a súa ideoloxía. Entendámonos. Había que oporse firme e deliberadamente á política colonial de Francia en Alxeria (o que non quería dicir por outra parte apoiar o nacionalismo do F.L.N.). Ou, no mesmo rexistro, estar non menos deliberada e fortemente opostos á política americana en Viet-nam ou en Cuba (sen non obstante apoiar da mesma maneira o Vietcong ou Castro). Se algúns defendían no seo do grupo surrealista o punto de vista que expreso aquí, ou ben se coidaban minoritarios, ou ben (máis grave) lles parecía difícil (no termos do diktat formulado por Pour un demain joueur) expresarse con toda liberdade sobre o tema. Semella van epilogar isto en razón da ausencia de reaccións coñecidas da maior parte dos interesados. Sábese, en desquite, por Alain Joubert, que este, Nicole Espagnol e Robert Lagarde escolleron unha «vía intermedia», acompañando o seu acordo con numerosas reservas por escrito, nas que se discutían á vez o contido (no que se refire aos puntos abordados precedentemente) e á forma (ultimato).

Unicamente Jehan Mayoux expresou o seu rexeitamento. Respondéuselle que por non aprobar Pour un demain joueur cesaba «de feito» de participar no movemento surrealista. E no entanto tratábase, de lonxe, do membro máis antigo do grupo! Unha parte da correspondencia que provocou a «exclusión» (entre Mayoux e varios surrealistas) reprodúcese na obra de Alain Joubert. Por unha parte, ilumina os retos do «abuso de autoridade» de Pour un demain joueur; por outra, deseña unha fermosa figura, a de Mayoux, home íntegro, que rexeita os compromisos, encarcerado polas súas «ideas libertarias» e o seu rexeitamento de responder á orde de mobilización en 1939 (Mayoux, quen se encontrará un ano despois en maio do 68 nas barricadas, á idade de 64 anos!). Un Mayoux que pide, nesta correspondencia, que se lle explique porque é excluído «segundo o principio de que a maioría ten o dereito a cerrar unha discusión e, xa que logo, a facer calar á minoría», cando anteriormente, dous anos antes, nun artigo publicado por La Brêche, tivera a oportunidade de afirmar todo o contrario (sen que ninguén se inmutase ou tivese algo que dicir): á saber, que a maioría, en ningún caso, tiña o dereito a facer calar á minoría.» Mais tratábase dunha maioría propiamente falando, xa que os dez signatarios de Pour un demain joueur representaban, en realidade, cuantitativamente falando, unha minoría no seo do movemento? E unha verdadeira discusión no seo do grupo surrealista presentaba o risco, para os nosos signatarios, de consolidar este estado de feito.

No inmediato, asinado este documento (agás Mayoux), mesmo con reservas dalgúns, xa nada impedía a Schuster e os seus amigos dicir a pleno pulmón todo o ben que pensaban da «revolución castrista». Non obstante, non era porque non estivesen informados das derivas autoritarias do réxime castrista. Nicole Espagnol xa se fixera eco delas no grupo. Os medios radicais ou antiautoritarios sabían xa a que aterse: tratábase en realidade dun segredo de a voces. Mais nin caso! Castro estaba de moda nunha parte da intelligentsia francesa. E ademais, mesmo sobre todo, o goberno d’A Habana organizou unha vasta operación internacional de autopromoción invitando a artistas e intelectuais con ocasión do Salón de Maio, programado en Cuba en xullo de 1967. Jean Schuster, José Pierre, Michel Zimbacca12 (máis Jorge Camacho e Agustín Cárdenas, cubanos de orixe) únense á delegación francesa (Jorge Semprún, Alain Jouffroy, Marguerite Duras, Michel Leiris e outros, así como os pintores Arroyo e Recalcati, particularmente maltratados dous anos antes no panfleto surrealista Le «trousième degré» de la peinture). Pasearán a estes turistas dun «xénero novo» durante algunhas semanas na illa mostrándolles o que convén ver (como tan ben sabían facer os dirixentes soviéticos á atención dos «parvos útiles» occidentais). Os nosos surrealistas volverán encantados e convencidos da rectitude «da revolución castrista.» Seguirá unha convención, logo adoptarase unha resolución (publicada no número 3 de L’Archibras) saudando a «Revolución cubana»13.

Agora maio do 68. Se os surrealistas tiran un número especial de L’Archibras en xuño do 68 (desde o 5 de maio difundían o panfleto Nada de pastores para esta rabia!14), a contribución de cada un ao movemento de maio exprésase máis a título individual que colectivo. Este número de L’Archibras é secuestrado pola policía e os surrealistas son obxecto de tres imputacións (por ofensa ao Presidente da República, apoloxía do crime e difamación da policía). Outro acontecemento importante neste rico ano de 1968: a invasión de Checoslovaquia polas tropas do Pacto de Varsovia. E Castro para completalo todo xustifica a intervención! Neste despois de 1968 nada podía ser como antes. A conta cambiou desde a primavera pasada. De novo aparecen diverxencias entre os surrealistas. É o futuro do movemento o que está en xogo.

Un primeiro incidente, a finais de xaneiro do 69, durante unha discusión sobre a preparación do próximo número de L’Archibras, reabre as hostilidades. Unha proposición de Jean Schuster sobre a elección da portada, provoca fortes críticas (entre outras as de Bounoure, Joubert e Sebbag). Schuster abandona entón La Promenade de Vénus declarando que non «volverá pór os pés no café.» Durante unha tumultuosa reunión, o 8 de febreiro, os participantes presentes deciden suspender as reunións cotiás. A crise está aberta. Un panfleto, Aux grands oubliers, salut!, asinado por Audoin, Courtout, Legrand, Pierre e Silbermann, levanta a acta da retirada dos cincos signatarios do movemento surrealista. José Pierre e Jean-Claude Silbermann conceden logo unha entrevista a La galerie des arts como se nada acontecese; os surrealistas reunidos en asemblea xeral (menos Schuster, Bounoure e os cinco signatarios) redactan Sas. Este texto, asinado por 27 persoas, precisa que o grupo surrealista organicamente constituído deixou de existir.

Dous meses máis tarde, Jean Schuster dirixe unha carta «a todos os que, despois da morte de André Breton (…) proseguiron, en Francia, a aventura surrealista.» Schuster no entanto exclúe os surrealistas que cesaran de participar progresivamente nas actividades do grupo (ou sexa, sen nomealos, Robert Benayoun e Joyce Mansour); outras persoas que desde maio do 69 frecuentaban La promenade de Vénus sen non obstante seren coñecidas de Schuster; e aínda outros: «persoas que intentaron sistematicamente (e en certa maneira conseguírono) bloquear a actividade surrealista desde longa data, mesmo cando aínda vivía André Breton (é dicir, sen nomealos, Robert Lagarde, Nicole Espagnol, Alain Joubert); finalmente, un surrealista autor dunha carta inxuriosa ao «cinco» (é dicir, sen nomealo, Jean Terrosian). Nesta carta-circular, Schuster propón aos seus 39 correspondentes (antes a leu a outros oito) proseguir unha actividade «surrealista» sen no entanto vestirse con tal etiqueta («é renunciando a esta palabra que faremos vivir a idea»). Esta actividade regularíase arredor dunha «publicación colectiva periódica.» Sen comité de redacción, esta publicación «estará dirixida por Gérard Legrand, José Pierre e eu mesmo», a dirección «decidirá con toda autoridade o que será ou non será publicado», sen «dar explicacións» sobre o rexeitamento dun texto, deseño, cadro ou outra proposición. «Decidirá, sen ter que consultar a ninguén, pedir colaboración exterior a quen queira, a publicación de tal documento e máis xeralmente a economía do número.» Tamén propón retomar as «reunións de café», mais só unha vez por semana. «Convidarase a estas reunións a todos os destinatarios da presente carta que me dean a coñeceren o seu acordo co contido e só a eles.» Logo, para iluminar a aqueles que só visen na carta «a rixidez que rompe toda espontaneidade», Schuster evoca «medidas de urxencia». Ao ser a situación grave, hai que tomar medidas adaptadas á gravidade da situación: autoritarias, discrecionais, xa que logo. Finalmente, Schuster advirte aos que «penso manter separados», na hipótese de que estes desenvolvan «unha actividade dirixida por pouco que sexa contra nós». Ao ler este fragmento de antoloxía, dubídase entre a franca broma ou a consternación. E non obstante haberá surrealistas (sen falarmos do clan schusteriano), entre eles doce signatarios de Sas, que respondan favorabelmente a esta carta, inaceptábel! (Guy Cabanel dirá con razón: «non existe desenvolvemento baixo a bota»).

En outubro de 1969, Jean Schuster publica en Le Monde un texto, Le Quatrième chant, no que levantando acta do abandono duns e doutros da etiqueta surrealista, lle importa diferenciar un «surrealismo histórico» e un «surrealismo eterno». Ao fallar o primeiro, Schuster declara querer proseguir a aventura a través da revista Coupure, cuxo primeiro número sae o mesmo mes. Coupure subirase ao tren esquerdista en marcha. O seu número 4 reproduce enteiramente artigos de La Cause du peuple (logo da prohibición do xornal)15. Isto sen se desmarcar na medida do posíbel da ideoloxía maoísta e da Gauche Prolétarienne. Aínda saen dous números máis, logo Coupure mete a chave debaixo da porta. Surrealistas que, no seo de Coupure, representaban unha tendencia oposta á Dirección crean as Éditions Maintenant. Algunhas liñas da súa declaración inaugural, Le 17 de mars, deseñan un rápido retrato da devandita Dirección: «Non, un crítico de arte enfermo de arribismo, diversos polígrafos, un axente de publicidade, varios profesores un pouco amargados, dous ou tres mulleres mundanas, algúns coleccionistas non nos falarán de poesía» (Goldfayn, Ivsic, Le Brun, Legrand. Peuchmaurd, Toyen)16.

E Schuster? A súa evolución posterior semella lóxica. Cando a reedición dos tres números de 14 Julliet pola revista Lignes en 1990 (a carón dun prefacio de Dionys Mascolo de fermoso contido), Schuster declara laconicamente que a historia non avaliara a tese de 14 Julliet. Conclúe con esta profesión de fe (gaullista? republicana?): «De Gaulle salvou dúas veces a República: contra a purria de Vichy e contra os facciosos de Alxeria. Mantivo o noso ideal do 89, Liberdade, Igualdade, Fraternidade, contra os “valores” podres que son o Traballo, a Familia e a Patria.» Dous anos máis tarde Jean Schuster, José Pierre e Jean Claude Silbermann dirixen ao Presidente da República unha carta en nome da asociación ACTUAL (esta Asociación pola Cultura, a Tecnoloxía, o Urbanismo, as Artes e as Letras (sic) era o derradeiro acto de propiedade polo cal Schuster e consortes querían xerar a tenda surrealista no mellor dos seus intereses). No correo, os nomeados apelaban, co pretexto de dotar o surrealismo dun cadro institucional, á xenerosidade do Estado a fin de que puidesen conservarse os numerosos arquivos acumulados desde había moitos anos. Engado que esta grotesca ACTUAL non se recuperará ao non recibir esta petición17.

Este itinerario non ten en verdade nada de moi asombroso. Outros, cuxos feitos de armas valen máis que os do interesados –aínda que…– adquiriron logo un nome amplamente superior a Jean Schuster. O animador de ACTUAL, é verdade, intentou prolongar a súa carreira mediante o «surrealismo institucional» do que se convertera en depositario. En todo caso, a comparación é penosa se se pon a Schuster en competencia cos que ocupaban, e ocupan aínda, fortes posicións na prensa diaria, a edición, a alta administración ou o Partido Socialista. O teórico do «surrealismo eterno» atopara, á súa maneira, a eternidade. Salvo que estaba desprovista de acento rimbodiano e semellábase furiosamente a unha sinecura. Non sempre se ten a eternidade que se quere (ou que se pode). Non hai que aburar a Jean Schuster máis do necesario. Non foi o único responsábel de que este «fin da historia» acabase en farsa. Sería subestimar a José Pierre, por exemplo, que o acompañou até o final. E algúns outros embarcados un tempo na dorna schusteriana. Mais que souberon abandonala ao seu debido tempo.

Unha aclaración, de novo, sobre os anos sesenta. O período 1962-1966 sinálase, é verdade, por unha menor implicación política do movemento surrealista. En termos relativos. O grupo intervén para denunciar a colusión entre os réximes franquista e gaullista18 con ocasión dun encontro dos ministros de Interior de ambos países. Durante o rexeitamento do premio Nobel por Sartre, lémbranse algunhas verdades sobre os stalinistas, os compañeiros de viaxes, os procesos de Moscova, o masacre de anarquistas e trotskistas, a represión das insurreccións populares de Berlín-Este, Ponzan e Budapest19, etc. Lémbrase tamén a posición de principio dos surrealistas durante a elección presidencial de 1965, sobre «o réxime parlamentario e o sufraxio universal», a dunha «posición libertaria» de rexeitamento de voto20. Trátase tamén da reconstrución ou non da F.I.A.R.I. coa sección francesa da Cuarta Internacional: os retos políticos de 1966, segundo os surrealistas, diverxen moi sensibelmente dos do período 1933-193821.

En fin, xa o evoquei, Breton xogaba dunha certa maneira un papel de árbitro e garantía así un equilibrio entre uns e outros. Semella probado que as diferenzas precedentemente expresadas no seo do movemento perduraban. Ou, por dicilo doutro xeito, un xordo enfrontamento político podía afirmarse ocasionalmente en función da actualidade do momento: sobre a cuestión da reunificación das tendencias saídas da Cuarta Internacional, a do comunismo chinés, a dunha posición fronte a Sartre, por exemplo. Hai que desmentir as interpretacións a posteriori de José Pierre. Con efecto, este pretende (nos seus comentarios de Tracts surréalistes…), ao se referir ao famoso dossier Sedition do número 2 de La Brêche, «que o afán de desenvolver unha discusión libre se manifesta até o punto de que o “traballo fraccionario” que, en 1948, supuxera a exclusión de Brauner e do seu “círculo” é agora cousa lícita. O que significa que o surrealismo está agora moito menos armado que no pasado para se defender da introdución no seu seo de esixencias exteriores ás súas propias. Con efecto, xa se tratase das do P.C.F., a partir de 1927, das de Aragon e Sadoul de 1930 a 1932 ou máis recentemente as dun “activismo” surrealista do tempo do “caso Pastoureau”, até entón o Grupo soubera defender a súa cohesión interna contra as sereas da “eficacia” e da “pureza revolucionaria”. A partir de 1961, estaríase inclinado a pensar que xa non é así e que en nome de “principios”, por outra parte perfectamente lexítimos mais que lle son estraños –é dicir, que non elaborou el mesmo ou someteu a unha operación de completa reestruturación– algúns dos seus membros traballan de feito para o seu descrédito e a súa ruína…»

Unha frase e puntos suspensivos de sobreentendidos! Mais conviña citar esta longa pasaxe despois de exhibir todas as cartas sobre a mesa. Isto data, é verdade, de 1982. Monsieur Pierre reescribía a historia. Semella perniciosa, e máis porque esta «versión oficial» prevalecera durante tanto tempo. En fin, o propósito de José Pierre esclarece máis, con perspectiva, os móbiles dos que confiscaron abusivamente o surrealismo a partir de 1967. Evidentemente, Breton xa non está para precisar que solicitou repetidas veces aos pretendidos «fraccionarios», máis ben discretamente con certeza, para non deixar sós a Schuster e o seu consorte a exclusividade do «criterio político» (sector no que Schuster é o problema, xulgábase o máis competente do grupo). Esta liña de fractura aparece explicitamente en Alain Joubert e implicitamente en José Pierre. Schuster encarna a corrente esquerdista. Esta liña convertida en dominante, mesmo exclusiva, vai expresarse plenamente a partir de 1967: primeiramente polo apoio incondicional ao réxime castrista, antes de coñecer os diversos avatares (maio do 68, a invasión de Checoslovaquia…).

Anteriormente, entre 1962 e 1967, cales son as «forzas en presenza»? (cargando as tintas). Dun lado achamos Jean Schuster e algúns outros, entre eles o fiel José Pierre e Gérard Legrand (pasado con armas e bagaxes ao clan schusteriano), cuxas posicións políticas non están fundamentalmente afastadas das expresadas por intelectuais da esquerda anti-estalinistas (situados, digamos, entre os membros da revista Arguments22 e compañeiros de viaxe do trotskismo). É dicir, unha «visión do mundo» que, combatendo sen vacilacións a política francesa en Alxeria onte e a dos americanos en Vietnam ou Cuba hoxe, apoia de facto os partidos (comunistas ou non) de liberación nacional, proclamados ou denominados «revolucionarios.» Dunha «orde revolucionaria» máis ben, na liña da que reina en Moscova, incluso en Pequín, como se explica e se teoriza nas revistas situacionistas, consellistas ou libertarias.

Con todo, non hai que imaxinar que as posicións duns e doutros provocaban unha guerra de trincheiras no seo do movemento surrealista. As cuestións políticas, por importantes que sexan, non representaban o esencial da reflexión e da actividade surrealista. Sobre outros temas, uns e outros podían encontrarse ou afirmar algún acordo. Mais volvo sobre esta «liña de fractura.» En 1963, por exemplo, nun artigo de La Brêche titulado Réflexions du creux de la vague, que daba a entender (sen no entanto dicilo abertamente) que China (non nomeada) podía constituír un polo de referencia no «estado actual da reflexión», Schuster lanzaba un globo sonda, porque verbalmente, segundo Joubert, se expresaba sen demasiados desvíos. Este último, en certa maneira, respóndelle no número seguinte de La Brêche. Neste artigo, Détournement de valeurs, moi polémico con respecto a dúas revistas recentemente aparecidas (unha, Renaissance polas súas intencións de recrutamento da «mocidade ao servizo dun novo patriotismo moi “liberal” destinado a asegurar a mutación económica da nosa sociedade»; a outra, Révolution, cuxo maoísmo alardeado «intenta acreditar a calquera prezo a idea segundo a cal a posición chinesa actual recuperaría, a fin de contas, a teoría da Revolución permanente definida por Trotski»), Joubert lembra de pasada que Mao «liquidara a loita de clases en proveito da guerra revolucionaria.» Esta fina análise supera mesmo o cadro estritamente chinés para propor unha «avaliación» do mundo en decembro de 1963. Citemos as últimas liñas de Détournement de valeurs á atención dos que pretenden que o surrealismo na metade dos anos sesenta non tiña xa nada a dicir totalmente novo en materia de subversión ou de análise política. (Non se deixará lamentar que á «promesa» contida neste artigo, a saber, as primicias dunha renovación teórica a respecto das adquisicións fundamentais do surrealismo, non lle seguiran os efectos que se podían esperar. Mais isto é outra historia que o lector coñece agora nas súas grandes liñas.)

«En 1964 o surrealismo non ten outra ambición que ser o “mal exemplo” para as forzas que se poñen obxectivamente de acordo sobre todos os problemas esenciais a fin de escamotear a única solución digna de ser contemplada. Se o terreo liberado por el, nas diferentes zonas do espírito que explorou, non é cuestionado, a conquista regular de novas posesións, que se esforzará en entregar, como no pasado, a todos aqueles que son susceptíbeis de utilizalas contra a alienación do Home, fica na orde do día. Non podería, xa que logo, admitir sen reaccionar que se ataque a dous elementos primordiais sobre os que sempre fundou o seu devir, a Mocidade23 e a Revolución

Unha última precisión. Foi Breton quen suxeriu a Joubert, despois de ler o borrador deste artigo, incluír unha nota precisando que Natalia Trotski declarara tres anos antes rexeitar formalmente calquera filiación entre Trotski e Mao-Tsé-Tung (cualificando a este último de «estalinista»).

Pasemos ao número 7 de La Brêche. A mensaxe dos surrealistas aos escritores e artistas cubanos aparece como un texto de compromiso. Por outra parte, contrariamente ao seu costume, José Pierre evoca unha «Declaración colectiva» sen atribuíla a ninguén. Aquí a presenza de Breton permitía aínda a cohabitación do clan schusteriano e dos denominados «fraccionistas» (Mayoux, Joubert, e os seus amigos, «libertarios», forzando as aspas).

Non volvería nesta cronoloxía sobre Pour un demain joueur, senón porque hai que citar algúns extractos, moi significativos, da correspondencia intercambiada despois da súa «exclusión» por Jehan Mayoux con Vincent Bounoure. Á «necesidade dunha medicación sinapizada» do segundo, o primeiro responde xustamente: «Se retomo a túa metáfora do barco desarborado, dúas solucións (cando menos!) son posíbeis. Un grupo, que avistou o perigo, convoca todo o mundo na ponte e di: non é xa tempo de lecer ou de xogar ás cartas no castelo de proa, hai que avisar á xente!; ou aínda, o mesmo grupo, despois de reunirse nun recanto do navío, pega un texto na ponte e anuncia: velaí o novo mapa, os que non estean de acordo poden saltar pola borda!»

Xa precisei que o obxectivo semiconfesado é Cuba. Había que calar no movemento calquera expresión desfavorábel ou hostil á «revolución cubana», sabendo que as autoridades cubanas convidaban a intelectuais e artistas franceses (entre eles os surrealistas!) co gallo do Salón de Maio. Finalmente, obxectivo xa antigo, os schusterianos querían liberarse ao menor prezo dos que Schuster dirá, un pouco máis tarde, que «intentaron sistematicamente (…) bloquear a actividade surrealista desde longa data, mesmo cando aínda vivía Breton» (recoñecerase a Alain Joubert, Nicole Espagnol e Robert Lagarde). Os extractos de correspondencia publicados por Joubert no seu Mouvement des surréalistes non deixan planar ningunha dúbida a este respecto.

O lector pode con razón preguntarnos: o papel que vostede vai xogar a este Schuster, non o esaxera un pouco? Como puido facer a chuvia [pluie] (ao lelo a vostede) máis que o bo tempo [bon temps]?24 Máis atrás evoquei o lugar tomado co paso dos anos por Jean Schuster no grupo surrealista. Ninguén dubida que nos contactos co «exterior», revelábase o home da situación. Schuster, de feito, soubo facerse indispensábel (ligando duradeiramente relacións entre os «intelectuais de esquerda»). No entanto, a partir de 1962, despois da «crise» (en termos relativos) expresada no segundo número de La Brêche (e mesmo antes dunha certa maneira), o grupo surrealista limita estes intercambios –conxunturais (a guerra de Alxeria, o golpe de estado gaullista)– para volver encontrar a súa «autonomía» (ou o seu «illamento», segundo outros). Era dunha certa maneira cortar a herba baixo os pés de Schuster sen, no entanto, cuestionar a súa «lexitimidade», a dun indiscutíbel animador (como o recoñece Joubert). Semella certo que Jean Schuster, á morte de Breton, xulgouse co dereito de tomar o lugar do pai fundador do surrealismo. Agás que Schuster non era Breton. Á autoridade «natural» de Breton (a respecto da cal penso que indiquei, e sobre iso volverei tanto como sexa necesario, que non a usaba tan a miúdo como se pretende), a autoridade baixo a que se podía amparar Schuster non deixaba de ter un carácter discrecional. Algúns, no seo do movemento, aceptárona (por diversas razóns); outros, por «incercia», consentiron. Polo que respecta aos que «non comían dese pan», a operación Pour demain joueur debía, dalgunha maneira, metelos en liña (senón provocar a súa saída). Isto en nome da máis lexítima das razóns: a da supervivencia do grupo, evidentemente.

Non se pode silenciar o feito seguinte. Ao día seguinte da obsequias de Breton, durante a reunión que seguiu, Elisa Breton leu (a «instigación insistente de Schuster», dinos Joubert) un extracto do testamento deixado por Breton estipulando: «No que se refire á xestión dos arquivos do surrealismo no meu poder, pido aos meus herdeiros que consulten antes calquera decisión co señor Jean Schuster e se ateñan á súa opinión». Tratábase dos arquivos persoais de Breton (precisión máis que útil). Mais en tal contexto…

Se se acorda datar a acta de deceso oficial do grupo surrealista parisiense o 23 de marzo de 1969 (o panfleto Sas), antes xa se lle asestaran dous golpes fatais. Un en 1967: ese Pour un demain joueur que Jehan Mayoux rexeitou asinar. E na medida en que, por primeira vez na historia do movemento, un surrealista tiña razón contra aqueles (unha pretendida dirección) que acababan de excluílo, non é ese día, un 14 de xuño de 1967, que habería que certificar esa acta de deceso?

O segundo destes «golpes fatais», maio do 68, revela un paradoxo se se admite que os «acontecementos» levaron ao máis alto nivel algunhas das esixencias históricas dos surrealistas. Por outra parte, entre os seus inimigos, os comentadores saberán recoñecer a pegada do surrealismo na «Revolución de maio». O panfleto Nada de pastores para esta rabia! e o número de xuño de L’Archibras testemuñan a implicación directa do grupo. Ademais, un importante documento, La plataforme de Prague, redactado en abril de 1968 co concurso do grupo checo (mais difundido en setembro) permitía evocar unha recuperación da actividade surrealista a escala internacional. No entanto, maio do 68 marcaba o fin dunha época. Pódese emitir a hipotese de que recentemente chegados, precisamente a favor do «lindo mes de maio» (aqueles dos que Schuster dirá un ano máis tarde: «Colleran o costume de asistiren ás nosas reunións sen que, pola miña parte, puidese ter a menor idea sobre o que os atraía da rúa de Louvre»), poderían dar un impulso novo ao movemento surrealista. Sábese que non aconteceu nada.

É talvez un acontecemento en aparencia anódino que, de feito, acelerou o proceso de autodisolución do grupo. A oposición decidida de Vincent Bounoure, durante o outono de 1968, a un proxecto de exposición internacional en Suecia (subordinada a unha invitación oficial do rei de Suecia), supuxo a doutros surrealistas, e fixo dubidar a algúns outros, e provocou así o abandono do grupo deste proxecto sueco (ao que se incorporarán logo «surrealistas parisienses» a título persoal). E podemos, efectivamente, pensar que o espírito de «maio do 68» non era estraño a este rexeitamento. Cando menos para numerosos surrealistas…

NOTAS

1 Non será cuestión aquí de abordarmos a exclusión desde o punto de vista dos situacionistas, mais sinalo que na súa Correspondencia Guy Debord volve varias veces sobre o tema. En 1962, nunha carta a Asger Jorn, escribe ao seu correspondente: «A práctica da exclusión seméllame absolutamente contraria á utilización das xentes: é máis ben obrigalos a ser libres só se non se poden empregar nunha liberdade común. Rexeitei de entrada un bo número de «fieis discípulos» sen deixarlles a posibilidade de entrar na I. S., nin por tanto de seren excluídos.» Sete anos máis tarde, despois de precisar a Gianfranco Sanguinetti que nunca houbo na I. S. «exclusións inxustas» e por outra parte que non imaxinaba que a Internacional Situacionista «puidese durar despois dunha soa exclusión inxusta», Debord engade: «No entanto, a exclusión é tamén unha consecuencia dun nivel, variábel, das esixencias que se fixa unha organización –libremente nun momento dado. O que a colectividade fixa con plena conciencia debe definirse cunha conciencia verdadeira do que se pode facer obxectivamente.»

2 Se non existe tradución galega do texto citado, mantemos o título no idioma orixinal, é dicir, francés (Ndt.)

3 José Pierre, Tracts surréalistes et déclarations collectives I e II, París, Le Terrain Vague éditeur, 1981 e 1982, respectivamente (Ndt.)

4 Certo. Mais como afirmou nalgún lugar Mário Cesariny, Carrouges escribía cousas interesantes; Pastoureau non (Ndt.)

5 Alain Joubert, Le Mouvement des surrealistes ou le fin mot de l’histoire. Mort d’un groupe – naissance d’un mythe, París, Éditions Maurice Nadeau, 2001 (Ndt.)

6 Ver tradución galega e comentarios: Xesús González Gómez, Ecos da batalla cotiá. (Declaracións políticas surrealistas), Santiago de Compostela, Ed. Laiovento, 2004, pp. 244-147 e 237-242, respectivamente (Ndt.)

7 Alain Joubert, Joyce Mansour, Marienne Van Hirtum e o propio Legrand; tamén colabora o compañeiro político e amigo de Benjamin Péret, G. Munis (Ndt.)

8 O texto (só texto) de todos os números desta revista está dispoñíbel na rede (Ndt.)

9 No entanto, no 2007, en Cherche Midi éditeur apareceu un volume que contén todos os poemas escritos de Jean Schuster, Une île à tres coups d’aîle, poemas que foran publicados en revistas e poemas que permaneceron inéditos; edición a cargo de Jerôme Duwa. No 2015, as Editions L’Hartmatan publicaron o libro de Jêrome Duwa, Les batailles de Jean Schuster, défense et ilustration du surréalisme (1947-1969), en dous volumes. Nin que dicir ten que é unha haxiografía de Schuster e que en moitos momentos hai que coller o libro con «pinzas». (Ndt.)

10 Ver tradución galega e comentarios: Xesús González Gómez, Ecos da batalla cotiá, op. cit., pp. 135-139 e 227-229, respectivamente (Ndt.)

11 Tradución galega e comentarios: X.G.G., Ecos da batalla cotiá…, op. cit., pp. 121-129 e 215-219, respectivamente (Ndt.)

12 O autor sofre un lapso e esquece a Joyce Mansour, quen, por certo, lle deu un couce a Siqueiros «de la part d’André Breton»; o «problema» é que a Mansour, naquel momento, non levaba postas as lentes e deulla a patada a outro, cuxo nome non lembro agora, que non era Siqueiros (Ndt.)

13 «Pour Cuba», resolución que se ben asina Alain Joubert, non asina a súa compañeira, Nicole Espagnol, que viña asinando todas as declaración surrealistas desde había anos (Ndt.)

14 Tradución galega e comentarios en X.G.G., Ecos da batalla cotiá…, op. cit., pp. 152 e 251, respectivamente (Ndt.)

15 Debido a esta reprodución, o director de Coupure, é dicir, Jean Schuster, é acusado, xulgado polos delitos de «incitación directa ao roubo, aos crimes de asasinato e de incendio, a un dos crimes ou delitos previstos polos artigos 309 a 313 do Código Penal, incitación ao crime contra a Seguridade do Estado previsto polo artigo 86 do Código Penal; feitos previstos e castigados polo artigo 435 do Código Penal, parágrafos 1, 2, 3, 42, 43 e seguintes, 47 e seguintes, 51 parágrafos 2, 52, da lei de 19 de xullo de 1881; En consecuencia: CONDENO SCHUSTER Jean á pena de: MIL FRANCOS (1000F) de multa; Declaro a Sociedade de Responsabilidade Limitada «Les Éditions Le Terrain Vague» Civilmente responsábel; Condeno finalmente a SCHUSTER Jean a todos os custes deste xuízo, que avanzados polo Tesouro Público alcanzan a suma de: trescentos corenta e oito francos e corenta céntimos, máis a de dez francos de gastos de envío; Non ha lugar a prisión. XULGADO E SENTENCIADO na audiencia pública da SALA 17 do Tribunal de Primeira Instancia de París, do SEIS DE XULLO DE MIL NOVEMENTOS SETENTA E UN, polo Señor BRACQUEMOND Vice-presidente, os Señores GUTH et DUPUY Xuíces, en presenza do Señor GALINER D’AQUE, Substituto do Señor Fiscal da República, asistidos por Jullian Secretario xudicial

Asinado: BRACQUEMOND e Jullian.

Anotemos que entre as testemuñas da defensa, ademais de editores como Robert Gallimardo e Jerôme Lindon (Éditions du Minuit); escritores como Pierre Bourgeade, Michel Leiris ou Julien Gracq; membros do clan Schuster: Gerard Legrand e Philippe Audoin (o pai da novelista policial Fred Vargas), tamén acudiu en defensa de Schuster… Jehan Mayoux. Sobran comentarios (ver: Procès à “Coupure”, París, Le Terrain Vague, 1972, col. Le Desordre, nº 15.)

16 Sobre Maintenant e o posterior «renacemento» do Grupo surrealista de París, ver, Michael Löwy: «Vincent Bounoure: a espada chantada na neve ou o espírito quebrado mais que non se dobra» e «O Surrealismo despois de 1969», en A estrela da mañá. Surrealismo e marxismo, Santiago de Compostela, Edicións Laiovento, 2005; pp. 99-103 e 107-111, respectivamente (Ndt.)

17 Sobre esta carta, ver o comentario, inzado de espírito surrealista, de Maurice Nadeau en La Quinzaine Littéraire, segunda quincena novembro 1992 (Ndt.)

18 «A vía inicua», ver X.G.G., Ecos da batalla cotiá…, op. cit., pp. 148-149 e 242 (a declaración é de 1963) (Ndt.)

19 «Hungría, sol que amanece», X.G.G., Ecos da batalla cotiá…, op. cit., pp. 139-141 e 230-233, respectivamente (Ndt.)

20 «Carta ao P.C.I., sección francesa da Cuarta Internacional, a propósito das eleccións presidenciais, X.G.G., Ecos da batalla cotiá…, op. cit., pp. 150-151 (carta) e 244-247 (comentarios) (Ndt.)

21 «Ni aujourd’hui, ni de cette manière», en José Pierre, Tracts surréalistes…, op. cit., p. 250-252 (declaración) e 415-419 (comentarios) (Ndt.)

22 Sobre esta revista ver nesta web: Simone Kahn, dite Simone Breton et puis Simone Collinet e Nora Mitrani: Addenda (II), por Xesús González Gómez.

23 A mocidade (ai!) converteuse desde os sinistros anos oitenta nunha «clase de idade» como as outras. E mesmo, se hai que evocar un certo progreso na alienación xeneralizada, é nos rangos desta mocidade que se achan hoxe máis candidatos ao lavado de cerebro. Catro anos antes de maio do 68, pola contra, semellaba admisíbel falar da mocidade nos termos de Alain Joubert.

24 Xogo de palabras: la pluie et le bon temps: cortar o bacallau (Ndt.)

Publicado en GSG, Max Vincent, Referentes, Traducións, Xesús González Gómez | Etiquetado , , | Deixa un comentario

POLA SENDA DE SAN AMARO (Limerick)

A lombos dun xinete sen cabalo

Trotaba ledamente o seu vasalo

Carrando un can palleiro cheo de pulgas:

Tropeza o cabaleiro – cae o vasalo –

Machuca o can – e os tres finan coas pulgas.

X.A.

A Alfred Jarry e Edward Lear.

Obra de Javier Pagola: “Cabalo pantasmal”.

Publicado en Poemas, Xoán Abeleira | Comentarios desactivados en POLA SENDA DE SAN AMARO (Limerick)

Desconhecido, poema-diálogo com Xiao Berlai

Poema escrito em diálogo com o trabalho Desconhecido, de Xiao Berlai, livro-CD publicado por Axóuxere Editora, onde se fundem narrativa visual, poesia e música.

Sabias-te relâmpago
no obscuro da casa,
cicatriz virada neve
em dança perpétua
sobre o som da noite,
enquanto voam aves
sangrando em silêncio
na memória do corpo:
o tempo voltou-se nuvem,
branca estação de abismo
onde um grito lácteo
derruba os muros da razão,
alimentando o sonho do real
com o teu incêndio interior,
abraçado à espuma da luz.

Publicado en GSG, Poemas, Ramiro Torres | Etiquetado , , , | Comentarios desactivados en Desconhecido, poema-diálogo com Xiao Berlai

Rêve: para Xesús González Gómez


Sigue lendo

Publicado en poemas visuais | Comentarios desactivados en Rêve: para Xesús González Gómez