Juan Sánchez Peláez. Pequeno dossier para uso de lectores galegos (I), por Xesús González Gómez

A influencia do surrealismo na literatura latinoamericana está abondo estudada. Nos últimos anos apareceron diversos libros, estudos e antoloxías sobre poetas surrealistas latinoamericanos. Unha pequena nómina: Jorge Cáceres, Teófilo Cid, Braulio Arenas, Enrique Gomez Correa, Ludwig Zeller (chilenos); Aimé Cesaire; César Moro, Emilio Adolfo Westphalen, Méndez Dorich (peruanos); Francisco Madariaga, Aldo Pellegrini, Carlos Latorre, Juan A. Vasco, Julio Llinás, Juan José Ceselli, Enrique Molina (arxentinos); Octavio Paz (mexicano), Sérgio Lima (Brasil), Magloire Saint-Aude (haitiano), etc. Podiamos engadir máis nomes, sobre todo nos últimos anos, xa que, como afirmaba o surrealista chileno Enrique Gómez Correa, nunha entrevista publicada en 1995: «Continúan a existir poetas surrealistas, mesmo en Chile hai novas xeracións interesadas na experiencia límite do surrealismo. Mire vostede, o surrealismo é a liberación extrema. É a revolta permanente. Agora que caeron todas as utopías, que o home quedou sen misterios, e lembre que o acto surrealista por excelencia foi desatar a imaxinación, compréndeme vostede? Alá onde sexa que estea a xermolar un cambio radical, as futuras revolucións, continuará a ser necesario o surrealismo».

A verdade é que nestes momentos existen diversos grupos surrealistas en varios países latinoamericanos. Os «estudosos» están a descubrir o surrealismo latinoamericano, non só a influencia (ou influencias) do surrealismo en escritores dos países que conforman o subcontinente do sur do Río Grande. Xa non só se estuda, ou se interesa, polas influencias recibidas, e asimiladas, do surrealismo en escritores como Alejo Carpentier, Miguel Ángel Asturias, Julio Cortázar, Rene Depestre, Humberto Díaz Rivas, e tantos outros. Agora xa se empeza a falar, en verdade e en serio, do surrealismo en Latinoamérica; ou, se vostede é nacionalista, do surrealismo latinoamericano, que, supostamente, tería unhas características que o afastaría, en certa maneira, do surrealismo «europeo». Non imos entrar en discusión: non paga a pena e non se discute con imbéciles.

Á parte dos nomes citados enriba, hai outros poetas e escritores que se poden incluír na nómina de surrealistas latinoamericanos. Un deles é o gran poeta venezolano Juan Sánchez Peláez. A este queremos dedicarlle un pequeno dossier.

E Juan_Sánchez_Peláez_photo_by_Ednodio_Quinteroqueremos dedicarllo porque, curiosamente, todos aqueles que len en español e son cidadáns, ou viven, no denominado Estado Español, contan coa súa Obra poética, publicada no 2004 pola colección Poesía, da Editorial Lumen. Obra poética que no seu día pasou completamente desapercibida.

Non imos, aquí e agora, dar detalles nin ao por maior nin ao por menor da vida de Sánchez Peláez: o lector ten a man a wikipedia e sobran comentarios. Aquí, queremos, tan só, reivindicar para o surrealismo a Sánchez Peláez, que entrou na poesía da man dos homes que conformaban o grupo surrealista chileno La Mandrágora, do que xa temos falado netas páxina no traballo titulado La Mandrágora contra Pablo Neruda. A pesar das reticencias de importantes, e serios, críticos e ensaístas, Sánchez Peláez pertence ao surrealismo. A súa poesía é unha poesía surrealista, tanto pola, digamos, temática, como polo atmosfera e pola técnica (sic). E, o que é máis importante, polo que poderiamos denominar, no bo sentido da expresión, a súa ideoloxía. E non hai máis que ler os poemas, non moitos, que conforman a súa obra poética, editada en España, como dixemos, pola Editorial Lumen.

Antes de pasarmos a entregar, traducidos ao galego, diversos textos de varios críticos latianomericanos, maiormente venezolanos, sobre Sánchez Peláez, talvez sexan necesarias unhas cantas palabras sobre a edición española da obra poética do surrealista venezolano.

Este volume, Obra poética, publicado por Lumen foi argallado polo propio autor, que corrixiu as primeiras galeradas, infelizmente, antes de que che chegasen as segundas, xa que morreu en Caracas o 20 de novembro de 2003. A corrección das segundas galeradas correu a cargo de Ana Nuño, algo coñecida no ambiente literario español por ser directora durante uns anos da revista de literatura Quimera. Tamén é coñecida, en Cataluña, por ser unha furibunda antinacionalista: pertenceu ao grupo Babel e, agora mesmo, non sei por onde anda. Como curiosidade, digamos que preparou a edición española dun libro de seu pai, Juan Nuño: Sionismo, marxismo, antisemitismo, no que di cousas importantes mais que no fondo é un testemuño do seu abandono do marxismo. Neste libriño (polo volume) Juan Nuño explica claramente como ao xudeu, se non quere ser perseguido, se lle di que debe deixar de ser xudeu. É o que veñen proclamando os nacionalistas españois cando falan das «nacionalidades» periféricas: o día que abandonedes os vosos sinais de identidade, xa non «sufriredes». Pois ben, a Sra. Nuño apúntase ás teses dos nacionalistas españois á vez que defende as de seu pai cando se trata dos xudeus. E é que Juan Nuño non era nacionalista mentres que a súa filla é nacionalista española, de aí que estea contra o nacionalismo catalán. En fin, non queriamos falar deste tema, senón da Obra poética, da edición española, da obra poética de Juan Sánchez Peláez.

Como diciamos, este volume que recompila todos os libros de poemas de Juan Sánchez Peláez foi preparado polo seu autor. Finalmente, por causas maiores, a edición foi finalizada pola devandita Ana Nuño, mais sen nunca corrixir, agás grallas e erros, o que deixou preparado o seu autor. A edición, ademais da poesía completa (sic) de Sánchez Peláez, só trae unha nota do editor na que se di o que dixemos sobre as galeradas. Na lapela: unha biografía, sumaria, do poeta. Na contracapa unhas poucas frases sobre a poesía do venezolano e unha pouca información sobre o volume, que «recolle toda a obra poética de Juan Sánchez Peláez, un total de sete libros, publicados entre 1951 e 1989, que xunto a uns poucos poemas inéditos, o autor revisou e corrixiu pouco antes de morrer»; en total, uns douscentos poemas escritos en 81 anos de vida, xa que Sánchez Peláez nacera en 1922.

En 1969, na venezolana Editorial Monte Ávila apareceu un pequeno volume, 135 páxinas, co título Un día sea, que xuntaba toda a poesía de Sánchez Peláez publicada até entón: Elena y los elementos (1951), Animal de costumbre (1959) e Filiación oscura (1969), á vez que se engadía un libro inédito, Lo huidizo y permanente. Na edición de Lumen engádense, trinta e cinco anos despois, os libros publicados por Sánchez Peláez posteriores a 1969: Rasgos comunes (1975), o seu libro máis «longo», Por cuál causa la nostalgia (1981) e Aire sobre Aire (1989), ao tempo que se engaden catro poemas inéditos escritos despois de 1989. Como comprobará o lector, Sánchez Peláez non era, no que á produción se refire, un Manuel María calquera; sobre as diferenzas no que respecta á calidade, non fai falta dicir palabra.

Pois ben, ao ser a edición española unha edición sen notas, nin prólogos, nin avisos, o lector que coñeza por este último volume (Obra poética) a Sánchez Peláez, non saberá que os dous primeiros libros, Elena y los elementos e Animal de costumbres, foron fortemente corrixidos polo autor. Con respecto á edición de 1969, Elena y los elementos contén variantes abondo. Ora, tamén hai que dicir que ao non coñecermos as primeiras edicións non sabemos se na edición de Monte Ávila os diferentes libros de Sánchez Peláez sufriron unha corrección por parte do autor. A raíz do que se escribe na contracapa desta edición, supomos que si. Velaí o que aparece escrito nesta contracapa: «No presente volume recolleu [o autor] toda a súa obra poética, mellor dito, un vasto conxunto de textos esgazados dos seus libros anteriores e cuxas versións considera definitivas. Elena y los elementos, Animal de costumbre, Filiación oscura e Lo huidizo y permanente, até o de agora inédito». A primeira radica na ordenación (colocación) dos poemas; variante, porén, que, en primeira instancia nin prexudica nin beneficia o libro. Ora, existen outras que fan que os poemas de 1969 sexan poemas diferentes dos que se entregan no 2004. Uns exemplos. O poema «Solo al fondo con furor» na edición de 1969 está dividido en sete partes (sete poemas case que autónomos): «I. Solo al fondo con furor…», «II. Arrastrado bajo yunques…», «III. Al arrancarme de raíz a la nada…», «IV. Aún la perfección…», «V. Yo atravesaba las colinas negras…», «VI. Blandiendo un puñal de vidrio entre las sienes…» e «VII. Cuantas veces ahogado…». Na edición de 2004 desaparecen completamente os poemas II e VII, mais talvez o poema, en conxunto gañe en intensidade, se ben son suprimidos dous «poemas» (ou dúas partes») de Solo al fondo con furor, Sánchez Peláez engade dous novos poemas: Posesión e Adolescencia, que non aparecían en 1969 e sen que, por outra parte, se indique data da súa composición. E o poema Experiencias menos objectivas, que en 1969 non levaba dedicatoria, na edición de 2004, edición definitiva, vai dedicado a Henri Michaux. Polo que dixemos, penso que nos achamos diante un poemario en parte diferente do publicado en 1951 e recollido na obra completa (sic) de 1969.

O seguinte poemario, Animal de costumbre, é na edición de 2004 corrixido e ampliado en profundidades. Vexamos. Na edición de 1969, este poemario constaba de 19 poemas, sen título, simplemente numerados con cifras arábicas. Na edición definitiva de 2004, consta de XXVI poemas, en números romanos. Algúns dos poemas da edición de 1969 que estaban escritos en prosa son postos agora en verso (os poemas 1, 2, 11 e 19; poemas que corresponden na edición definitiva aos números IV, V, XXI e XXVI); os poemas 4, 5, e 18 (VII, XIX e XXV na edición definitiva) son corrixidos, engadindo un verso no poema VII, dous no IX e substituíndo dos dous últimos versos do poema 18 por tres diferentes que son o remate do poema XXV). E o poema 13 da edición de 1969, único poema que leva un título, entre parénteses (Trinidad) pasa a ser o poema XXII, inmediatamente despois do que na edición de Monte Ávila era o poema 17. Noutras palabras, o poemario foi fortemente corrixido, polo que o lector español nunca saberá desas corrixendas, xa que na contracapa só se di que o poeta «revisó y corrijió» os poemas pouco antes de morrer.

Os outros libros do autor no sufriron correccións e as revisións deberon ser de erros e/ou grallas. Polo que levamos dito e transcrito, Juan Sánchez Peláez revisaba constantemente os seus versos. Lembremos as palabras que transcribimos da edición de Monte Ávila: dos libros publicados até 1969, as versión que aparecían en Un día sea eran consideradas polo seu autor definitivas. Xa vimos que non.

***

O primeiro texto que entregamos en tradución é debido a un filósofo e poeta venezolano, Ludovico Silva. Para saber sobre este filósofo venezolano, busque o lector na rede onde hai colgados diversos ensaios deste autor (Teoría y práctica de la ideología; AntiManual; etc.), así como diversas biografías súas. Este traballo sobre a poesía de Sánchez Peláez é, en certos momentos, abondo discutíbel, xa que cando fala de surrealismo semella que non leva este máis alá dalgunhas poesías e mesmo fala de Roger Vitrac como poeta, cando o importante en Vitrac eran as súas obras teatrais. Mais, con todo, é unha boa introdución a un poeta demasiado descoñecido mesmo entre os grupos surrealistas non latinoamericanos.

JUAN SÁNCHEZ PELÁEZ. O REAL E O ILUSORIO

Ludovico Silva

Dos poetas, a pesar de todo, na serie dos séculos, é posíbel e lícito esperar os impulsos capaces de volver colocar o home no centro do universo, de abstraelo durante un segundo da súa aventura disolvente, de lembrarlle que, para toda cor e para toda alegría exteriores a el, é un lugar indefinidamente perfectíbel de resolución e de eco.

ANDRÉ BRETON

I

HAI DEZ ANOS, CO GALLO DA APARICIÓN DO LIBRO Filiación oscura, do poeta Juan Sánchez Peláez, escribín unha nota de prensa que subscribo hoxe en todos os seus termos e que, por constituír o que ao meu xuízo é unha definición xeral do universo poético do noso gran poeta, me permitirei transcribir a modo de introdución do presente ensaio. Escribín eu deste xeito:

«Non é Juan Sánchez Peláez, autor de Filiación oscura, poeta que produza de continuo, aínda que si home fiel á poesía; home que vive constantemente asombrado, estupefacto ante a realidade, sorprendido até o medo da agresiva realidade das cousas circundantes. O seu país habitual é o soño; un país, para el, xeado e alto, onde mas sensacións da carne humana chegan como afastados sons dunha campá remota e chegan aos cumes penosamente, como eses peixes que viaxan río arriba. A Juan Sánchez Peláez cústalle, debe custarlle moito escribir os seus versos; practicamente, son o seu único punto de contacto con este mundo, e por iso trabállaos infinitamente, medindo con regra de ouro os seus períodos, os seus compases, procurando e achando (caso raro e excepcional) aquela música interior de que falou Darío e que, no poeta de Prosas profanas, quedou a miúdo agachada pola impostación da música exterior. Repito, só nos seus versos ten Juan Sánchez Peláez a comunicación directa coa realidade; só nas súas palabras pode verse nel o afán da materia; unicamente as palabras son para el obxectos realmente dignos de preocupación humana, aínda que sen dúbida naceron, como toda poesía, de vivencias, quer puramente estéticas quer puramente humanas. E non elixiu mal a súa sensibilidade, xa que a palabra é o ser mesmo, lógos seminal, xenesíaco. Reserva, xa que logo, Juan Sánchez Peláez a súa pouca afección ás cousas do mundo para versos, así empréstalles brillo mineral de xoias. Constrúo esta metáfora a man tenta, porque a través dela podemos remontarnos ás orixes recoñecíbeis desta poesía: a gran poesía francesa inauguradora da modernidade. O máis fiel herdeiro de Baudelaire que houbo no noso país (á parte de Ramos Sucre), é, por esencia e presenza, Juan Sánchez Peláez. Como Baudelaire (e tamén como Rimbaud e Mallarmé), o autor de Filiación oscura tende a mineralizar as sensacións e os obxectivos vivos que as producen. El é quen sube e non acha unha grande árbore de lume senón “o ferro da flor”, expresión que ten máis adiante mo seu correlato: “pedra” e “candea”, e entre estas cousas, “que vocábulo me pon en azarosa conxuntura”? Mais esta mineralización provén da exaltación da esterilidade, aquela froide majesté de la femme estérile baudeleriana, recollida despois e levada ao máximo no aboli bibelot d’inanité sonore do soneto de Mallarmé e, tamén, no paraugas e a máquina de coser sobre a mesa de disección de Lautréamont. Con certa xustiza díxose de Juan Sánchez Peláez que é un surrealista: no entanto, hai que puntualizar que non se trata, nel, de aqueles contrastes ao Breton, saídos do soño: “Unha gargallada de zafiro no mar de Celián!”, senón máis ben da atmosfera espectral de Nadja, onde os obxectos da realidade son ollados a través dun veo fantástico e non son nunca asunto de crítica, senón de onirocrítica, para empregar o vocábulo helenístico resucitado polos surrealistas.

»Trátase, por tanto, de desrealizar; Sánchez Peláez é o noso máis fino desrealizador. O que as súas mans tocan convértese en soño, en ilusión. É un Midas á inversa, que troca o ouro en soños, e non fai ouro dos seus soños. É un Kant poético, para o cal a realidade está asentada na conciencia; é un Hegel poético que vive na Idea: o outro, o mundo externo, son platónicas sombras proxectadas polo sol das ideas. Só que este sol non está no topos hyperouránios, senón na cabeza sufrinte e alucinada do poeta. Un exemplo desta desrealización é a súa visión da muller, por completo semellante á baudeleriana; o poeta resístese a aceptar a materialidade animal da muller, e sempre a transfigura nalgo metálico e ardente, nunha especie de lume casto e místico. Reparemos como Sánchez Peláez pasa case sen tránsito da realidade á ilusión, na súa caverna platónica: “alleo a esta permanencia real, ilusoria da muller, nesta cavidade nocturna de estrelas errantes e sílabas confusas”. Cando, no seu cuarto, apaga o conmutador, ve á “muller de cinsa”, e por toda vestimenta, coma Baudelaire, ponlle xoias, cousas frías, sonoras e estériles. Sánchez Peláez achégase así a un misticismo erótico de tanta raíz francesa coma española. O seu ideal é “a noción dos cumes”. Así como Nietzsche aspiraba a “un ar azul entre os grandes xeos”, Sánchez Peláez fala constantemente dun cume no que habita o seu ideal. Un cume frío (Sánchez Peláez semella sempre vivir en inverno), onde o home ha de vivir “ceñudo” (o mesmo “ceño” de Vallejo). Fala, así, de “son frío”, “tempo cinxido e frío”, a xeada flor das miñas solainas”,”boscaxes queimadas por acios de xeo”, “a xeada flor no seu secreto abismo”, etc.

»Esta poesía, tran entrañabelmente parecida ao seu autor (Sánchez Peláez tremelica por estas rúas quentes, vivindo “o seu” frío, e deambula polas ruelas como un espectro, levemente prendido da realidade, fría de cervexa) é das máis xenuínas que se teñan escrito es Venezuela. E é absolutamente universal, sen adherencias rexionais de ningunha especie; nin sequera en relación ao barroco americano, é unha poesía exenta, suspendida a varios quilómetros do planeta, como un símbolo da terra» (1)

II

Talvez o trazo máis saliente, notorio e persoal da obra poética de Juan Sánchez Peláez sexa o que podemos cualificar como unha tensión entre misticismo e erotismo. O elemento erótico preséntase de dúas formas. En primeiro termo, mediante a linguaxe. É unha linguaxe seca e ardente, que semella como o delirio místico dun eremita ou habitante do deserto. A linguaxe desta poesía busca captar o amor con delgadas pinzas, sen grandes espaventos retóricos. Ao inicio do longo poema Helena e os elementos (1951) escribe o poeta:

Solo al fondo del furor. A ella, que burla mi carne,
que devela mi hueso, que solloza en mi sombra

A ella, mi fuerza y mi forma, ante el paisaje.
Tú que no me conoces, apórtame el olvido.
Tú que resistes,
resplandor de un grito, piernas en éxtasis,
yo te destruyo, sangue amiga, enemiga mía, cruel lascivia.

Trátase dunha linguaxe erótica que, paradoxalmente, non implica unha proximidade carnal ao obxecto do amor, senón máis ben o seu afastamento. Sánchez Peláez mira sempre os seus obxectos eróticos como entidades afastadas, separadas do mundano por unha especie de veo metafísico. Esta transfiguración do obxecto erótico en obxecto místico é a que o poeta realiza a través da súa peculiar linguaxe.

Pero, ademais da linguaxe mesma, os temas evocados polo poeta contribúen a crear unha densa atmosfera de erotismo. A carne é nomeada e exaltada continuamente cos máis diversos matices e marca, como «elemento», o punto de fusión do mundo real do poeta co seu mundo ilusorio. Mais cunha advertencia dramática: trátase dunha carne que tende a se situar máis no campo do ilusorio que no do real. En xeral, moitos poemas deste poeta comezan por unha aproximación á carne, ao terrestre, pero no curso do poema vanse volatilizando as determinacións reais e van aparecendo os veos metafísicos que transformar esa carne e esa teluridade cara a rexións onde os dedos humanos non alcanzan. Véxase este proceso, por exemplo, no poema «Aparición», pertencente a Helena e os elementos:

Aclimata el carruaje dichoso de tus senos, la tierra
de mis primeras voces,
sus heridas abiertas, sus flagelados gavilanes
en la intemperie nevada.

Una mujer llamada Blanca manipula la jaula escarlata del misterio.
Sobrepasa el límite, una oscura potencia.
¿Grita, imagina, siente?
Teje una cáscara densa de brisa matinal, alivia piedras decrépitas.

La joven pálida me conduce a un jardín en ruinas.
La veo desnuda –bajo un gran suburbio de palmeras
exportando el oro del crespúsculo hacia un milagroso país.

Ha regresado la hora silenciosa.
Me circundan las pesadas bahías de tus ojos.

Tú tienes que diseminarte, cuerpo y alma,
en la heredad meliflua de las rosas.

A mi lado pasan lavanderas con sus blancas túnicas,
con sus cofias de inocencia
y las manos entregadas a un rito.

O poeta comeza por constatar a presenza omnímoda duns seos, que o devolven a unha infancia remota, mais tamén a unhas «feridas abertas» no presente. Logo intervén un símbolo feminino de signo oposto: unha muller chamada Blanca que será a encargada de realizar a transfiguración mística daquel primeiro arranque carnal. É unha moza pálida e núa, cunha nudez nada impúdica e como afastada no tempo; conduce ao poeta cara a un xardín en ruínas. Logo hai unha reaparición do elemento carnal a través das «pesadas bahías de tus ojos», mais no verso seguinte todo volatilízase de novo: «Tú tienes que diseminarte de nuevo / en la heredad meliflua de las rosas». Nestes dous versos, que son o punto nuclear do poema ou o seu centro de gravidade espiritual, consúmase a volatilización da carne. Triunfou o xardín en ruínas, a muller chamada Blanca reaparece, ao final, como «lavanderas con sus túnicas blancas, con sus cofias de inocencia» e devolven así o poeta á perdida infancia, na que o «dichoso carruaje de los senos» non ten xa o impulso carnal da femia, senón unha placidez e inocencia maternais.

Precisamente nestas transfiguracións do carnal é onde aparece insistentemente o que chamamos o carácter místico desta poesía. Como todo místico, o poeta terá o seu obxecto transcendente: ELA, con todas as súas diversas determinacións espirituais e carnais. Hugo Friedrich, na súa Estrutura da lírica moderna, sinalou como unha constante da poesía moderna o que el chama «transcendencia baleira», ou «a vacuidade do ideal». Baudelaire é transcendente, sempre camiña «vers l’air superieur». Mais nas alturas non atopa a ningún Deus, senón simplemente «le feu clair qui remplit les espaces limpides». Pero hai tamén, máis alá desta constante, toda unha liña de transcendencia que, mesmo que non apunta directamente a Deus, si ten en cambio unha meta definida. Unha destas metas pode ser ELA, como no caso de Juan Sánchez Peláez. O poeta practica constantemente unha operación que antes intentamos describir: comeza primeiro salientando as calidades materiais, terrestres, da amada: logo aplícalle unha tensión galvánica que a espiritualiza e a converte en obxecto ideal; e por ultimo, quéixase da distancia en que se atopa ese obxecto de transcendencia. Quéixase, xa que logo, do seu propio acto, como se o acto poético de transfiguración fose un acto maldito, guiado por escuras potencias. Vexamos, por exemplo, un momento dun poema («Elena e os elementos», IV –na edición definitiva, III) no que, unha vez realizada a transfiguración, o poeta salouca desde o seu fondo terrestre:

Súbeme a la claridad. Soy un
simio abyecto que necesita perdón.
Un búfalo que desciende
en el huerto leproso
sobre la espalda encendida del arco-iris.

Súbeme a la claridad.

La noche es una isla perdida
en el viraje vertiginoso de tus
Corpiños.

O poeta lanza á súa amada ás alturas e logo suplícalle. Situación poética netamente cristiá. Na Idade Media, na que tanta literatura misóxina houbo, salienta, no entanto, a exaltación da muller como a «salvadora». A Igrexa mesma é representada (por exemplo, en O Pastor, de Hermias, século II) como unha muller intemporal ao mesmo tempo nova e vella (puer senex). Do mesmo xeito, no noso poeta a muller deixa de ser esta ou aquela para se transformar nunha especie de eterno feminino; e, como xa o digo Goethe ao final da segunda parte do Fausto: «O eterno feminino / elévanos cara ás alturas.»

III

Misticismo e erotismo sempre foron de man dada, unidos por un anel máxico: a poesía. Abonda pensar nos dous máis grandes casos que se produciron de misticismo erótico: o Cantar dos Cantares, de Salomón, e o Cántico espiritual, de San Juan de la Cruz. Existe nestes textos o máis asombroso paradoxo. O obxecto místico, que é Deus, é por definición inefábel: non se pode falar del. Calquera termo mundano non fai máis que afastarnos da esencia da divindade. No entanto, o místico chega á convicción de que, se ben non pode comunicar directamente a súa experiencia con Deus, si pode, en cambio, falarnos dela mediante analoxías. E así constitúese a fábula da Alma e do Esposo. O curioso é que entra Alma e Esposo, unha vez aceptado o principio da analoxía, se cruza nunha serie de palabras, un vocabulario que é riquísimo en cuestións eróticas e é fondamente carnal, como debe ser a linguaxe dos amantes. Non en van foi Fray Luis de León tan mal considerado pola súa fidelísima e extraordinaria tradución do Cantar dos Cantares. Lembremos como falaba o sabio Salomón:

Oh, si él me besara con besos de su boca!
Porque mejores son tus amores que el vino,
a más del dolor de tus suaves ungüentos
tu nombre es como un ungüento derramado;
por eso las doncellas te aman.
………………………………………………….
He aquí que tú eres hermosa, amiga mía!

He aquí que tú eres hermosa;
Tus ojos entre tus guedejas como de paloma;
tus cabellos como manada de cabras
que se recuestan en las laderas de Gallad.
Tus dientes como manada de ovejas trasquiladas
que suben del lavadero,
todas con crías gemelas
y ninguna entre ellas estéril.
Tus labios como hilo de grana,
y tu habla hermosa.
Tus mejillas, como cachos de granada,
detrás de tu velo.
Tu cuello, como la torre de David,
edificada para armería;
mil escudos están colgados en ella,
todos escudos de valientes.
Tus dos pechos, como gemelos de gacela
que se apacientan entre lirios.
………………………………………………
Como panal de miel destilan tus labios, oh esposa;
miel y leche hay debajo de tu lengua;
y el olor de tus vestidos como el olor del Líbano.

O discurso místico, que en principio debería ser Sermo de Deo, transformase por obra e graza da poesía mística, en diálogo de amantes. O que era esencialmente inefábel ou indicíbel (o «indicíbel salouco de Deus», do Mestre Eckhart) convértese en prodixioso manancial de palabras e dicires. Igual ocorre con San Juan de la Cruz e no seu Cántico Espiritual, irmán poético do Cantar salomónico. Trátase dun diálogo entre a Esposa e o Esposo, é dicir, a Alma e Cristo. Fala a Esposa:

Descubre tu presencia,
y máteme tu vista la hermosura;
mira que la dolencia
de amor, que no se cura
sino con la presencia y la figura.

Oh cristalina fuente,
si en esos tus semblantes plateados
formases de repente
los ojos deseados
que tengo en mis entrañas dibujados!

Apártalos, amado,
que voy de vuelo.

E replica o Esposo deste xeito:

Vúelvete, paloma
que el ciervo vulnerado
por el otero asoma
al aire de tu vuelo, y fresco toma.

Mi amada, las montañas
los valles solitarios nemorosos,
las ínsulas extrañas,
los ríos sonsorosos,
el silbo de los aires amorosos.
La noche sosegada
en par de los levantes del aurora,
la música callada,
la soledad sonora,
la cena que recrea y enamora.

A experiencia mística, esencialmente transcendente,vese así enriquecida de mundanidade, a través da linguaxe analóxica que o místico emprega para comunicar «unha leve luz» das súas experiencias indicíbeis.

Un procedemento semellante ten lugar na poesía de Juan Sánchez Peláez, e por iso coidamos axeitado falar nel de misticismo erótico. Mais en Juan Sánchez Pélaez non se dá o procedemento dun modo tan rectilíneo ou simétrico como no caso dos poetas clásicos antes aludidos e citados. Dáse, pola contra, dun modo zigzagueante, que pode comezar por unha exaltación do eu ou por unha negación do mesmo, mais que invariabelmente culmina cunha diminución das potencialidades do eu, nunha sorte de indixencia anímica ou estado menesterosos. Observemos un poema de exaltación do eu, no que, por certo, se observan pegadas do estilo poético de José Antonio Ramos Sucre:

yo atravesaba las negras colinas de un desconocido país.
He aquí el espectáculo:
Yo era lúcido en la derrota. Mis antepasados me
entregaban las armas del combate.
Yo rehuí el universo por una gran injusticia.
Tu que me escoltas hacia una distante eternidad.
Oh ruego en el alba, cimas de luto, puertas que franquean tajamares de niebla.
Salva mis huestes heridas, verifica un acto de gracia en mis declives.
Pero ¿qué veo yo, extenso en una maleza de tilos
imberbes? Un glaciar cae lánguido en el césped.
El mármol se despide del hombre porque éste es una estatua irreverente.

Non considero a Juan Sánchez Peláez un poeta hermético ou practicante do ocultismo retórico invocador de Hermes Timexisto (pois de aí vén o vocábulo «hermético»). Tampouco considero que a súa lectura é fácil, aínda que abonda en textos dunha simplicidade case infantil. O poema antes citado é perfecta mostra do que constitúe o ton dominante en toda a súa poesía: un ton de misterio, mais de misterio relevábel, escudriñábel. Sen ser pensamento discursivo, a súa poesía posúe un fío, un filamento condutor. Comeza como Ramos Sucre comezaba moito dos seus poemas: «Yo atravesaba negras colinas…», etc. O poeta vai de visita a un descoñecido país e presenza un espectáculo onde el mesmo é o protagonista. Devanceiros xigantescos, anxélicos, perderan unha gran batalla celestial, unha especie de combate miltoniano, e perderan. Entón «yo rehuí el universo por una gran injusticia»: cometérase un crime nas alturas e alguén tiña que cargar coa eterna expiación (a expiación é un tema constante en Sánchez Peláez, así como a súa correspondente, «a culpa», ambas de orixe cristiá). Ora ben, nesta fuxida en derrota do poeta, que fai este? A que recorre? Ao que antes denominabamos a súa transcendencia: a ELA, especie de xigantesca matriz salvadora: «Tú que me escoltas hacia una distante eternidad… salva mis huestes», «huestes heridas, verifica un acto de gracia en mis declives». Mais, que sucede? O que tiña que sucederlle a un poeta moderno: ELA revélase de súbito como presenza inexistente, como transcendencia baleira. Despois de lle rogar afanosamente o poeta, Ela déixao chantado na súa desgraza. Simplemente transfórmase nun glaciar que «cae lánguido en el césped». Finalmente o poeta conclúe cunverso enigmático e moi fermoso: «El mármol se despide del hombre porque éste es una estatua irreverente». Este verso é un enigma. A palabra enigma vén do verbo grego ainissomai, que significa dicir as cousas aludíndoas, sempre en forma indirecta e misteriosa. Deixemos este misterio tal como se nos presenta. Non pretendamos despexar criticamente un verso que se nos impón coa súa propia fermosura enigmática.

A mesma transcendencia baleira xa a observaramos no poeta cuxos versos antes transcribimos:

Súbeme a la claridad. Soy
un simio abyecto que necesita perdón.

NOTA
(1) Xornal El Nacional, 16-II-1966, páx. C-1.

NOTA DO GSG: a foto do autor foi tirada da Wikipedia.

Esta entrada foi publicada en GSG, Juan Sánchez Peláez, Referentes, Traducións, Xesús González Gómez e etiquetada , , , . Garda a ligazón permanente.