Cen anos da estrea d’As mameiras de Tiresias, de Guillaume Apollinaire. Unha lembranza-homenaxe, por Xesús González Gómez (II)

T E A T R O S

ECOS E NOTICIAS

As mameiras de Tiresias

Desde as veladas afastadas de Ubu rei nas que o pobre Jarry prodigaba a excentricidade do seu xenio enfermizo; desde esas entristecedoras Impressions d’Afrique1 nas que o bo tráxico Dorival, enzoufado de feluxe e inzado de plumas, comprometeu a súa fama artística, non asistira xa un espectáculo semellante: antes da guerra xurárame a min mesmo de non pasar desas dúas mostras do xénero.

No entanto, Guillaume Apollinaire, o glorioso ferido que un disparo de obús perforou o cranio e que levará sempre na súa enorme ferida un aparato protector, Guillaume Apollinaire convidoume tan xentilmente a ir oír o domingo a súa última obra, que me deixei convencer.

É no escenario estreito mais encantador do Conservatorio Renée Maubel que se representa As mameiras de Tiresias, que o programa cualificaba de drama surrealista, en dous actos e un prólogo, con coros, música e vestiario segundo o espírito novo.

O espírito novo?… Debo ser extremadamente retrógrado, atrasado, trivial, tradicionalista, embrutecido e reaccionario, porque este espírito novo me parece a máis espantosa das bromas e das andrómenas.

Mais intentemos ser serios. Eu penso que Apollinaire é sincero. E ademais adquiriu, na tormenta heroica que sacude o mundo, os dereitos ao respecto…

***

As mameiras de Tiresias transpórtanmos, seica, á Patagonia ou a Zanzíbar, en suma, a un país salvaxe que me pareceu simplemente como unha sucursal da casa nacional de Charenton2.

O bo pintor Férat bosquexou para os dous actos de Apollinaire un pequeno escenario que lles recomendo.

Imaxínense longas fitas de papel de cor na que se picaron irregularmente rectángulos cortados dos xornais e velaí as casas.

A carón do patio érguese un quiosco de xornais –ou cando menos o que Férat me afirmou que era un quiosco de xornais. E este quiosco patagónico ou zanzirebeño expón no seu escaparate follas cotiás que até aquí coidaba que eran parisienses.

Como preguntei a Féret como realizara este decorado sobrenatural, respondeume cunha encantadora inxenuidade:

–Pois comprei por sete francos papel que cortei, iso é todo.

–Oh Jusseaume! Oh Chambulerou! Oh Bailly!

Neste decorado simplista e enlouquecido, imos ver desfilar personaxes de pesadelo vestidos con farrapos estraños e ceibando incomprensíbeis tiradas.

Cunha perfecta boa graza, Apollinaire, felizmente, quixera explicarme, antes de erguer o pano, de que trataba: Velaí:

–Quixen escribir, explicoume o autor, vixiando a plantación do «decorado», unha peza que anime á repoboación. O meu tema é moi simple: unha muller de… Zanzíbar esperta unha boa mañá coa vontade moi firme de non facer xa nenos. Quere ser deputado, xeneral, chupatintas, concelleiro municipal.

–Entón, é o fin do mundo?

–Non, porque eses fillos a medida que ela refusa facer en adiante é o marido quen os fará. Xesta así 49.051 durante os nove días que dura a ausencia da súa muller.

–Ah, entón regresa a cruzada?

–Regresa, arrepentida e resignada e recupera o tempo perdido. Porque se promete facer máis fillos aínda que o seu marido. Xa ve que é moi simple.

***

Infinitamente simple, con efecto, cando é o autor quen o conta.

Polo que a min respecta, debinme limitar a contemplar, sobre o escenario do Conservatorio Maubel, un xendarme cubista, vestido cun uniforme de arlequín de rombos negros e verdes e subido a un cabalo de cartón que xoga un dos papeis máis importantes na peza; unha infortunada enzoufada de cortiza queimada e empaquetada en ouropeis estraños e heteroxéneos; un marido maquillado de cor ocre e coroado cunha perruca de clown –e unha ducia doutros personaxes de pesadelo cuxa exacta identidade se me escapou.

No fondo, unha especie de pel vermella, sentado nun cabalete acompaña, de tempo en tempo, o diálogo aporreando nun caldeiro, e interpretando algunhas notas cun acordeóm e mesmo disparando bastantes tiros, mentres, sobre o piano que constitúe a orquestra, unha dama moi grave entrega acordes monstruosos.

Ía esquecer dicirlles que no prólogo, no que Apollinaire esqueceuse até ser claro, poético e encantador, un señor vestido de negro, que nos declarou ser o director do teatro. Veu dicirnos moi fermosos versos que son, acho, os mellores que oín sobre a guerra, os seus horrores e as súas belezas.

***

Uns espectadores, estraños como a mesma peza, aclamaron o autor e os intérpretes.

Nunha loxa, Jean Cocteau, que se xulgaba aínda en Parade, usaba as palmas para aplaudir. En van busquei a Picasso e Erik Satie. Rachilde, moi divertida, interpelaba aos actores e Zig Brunner tomaba apuntes do natural.

Dúas amábeis espectadoras vernizáranse os rostro de amarelo cru, cos ollos silueteados de azul ceo.

Foi unha velada dun cubismo infinitamente parisiense.

G. Davin de Champclos

G. Davin de Champclos, de que non se coñecen nin data de nacemento nin data de morte, á parte de colaborar nunha serie de revistas e xornais, foi coñecido como o «escritor-ciclista», por ser redactor de diversas semanarios de deportes e ir en bici por París. Tamén foi poeta e autor de revistas musicais e óperas-cómicas (Les caucaseries de la Butte, Paris-Arc-en-ciel, etc.). Nos anos 1930 foi un dos máis encarnizados inimigos das teorías pedagóxicas de Célestin Freinet. Tamén foi autor dun libro publicado en 1910 titulado Le théâtre catalan en Rousillon. Do xornal non sei moita cousa, só que en 1940, cando os alemáns ocupan Francia, decide, con outras publicacións, non publicarse, o que, en última instancia, o honra.

Davin de Champclos afirma que buscou en van a Erik Satie e a Pablo Picasso. Non sei que faría Satie, mais sabendo como era, un espírito cáustico e sarcástico –cando lle contaron que non sei se que escritor lle deran o premio Goncourt, ou outro, e que este renunciara a el, Satie contestou: «O problema non radica en que rexeite ou non o premio: o problema está en que a súa obra o mereza»–, talvez lle deu por non asistir á representación porque consideraba que aquilo nin ía nin viña con el. Satie, que pertencía ao Partido Radical-Socialista desde 1910, en 1914, cando o asasinato de Jean Jaurès, inscribiuse no Partido Socialista, e en 1920 no Partido Comunista até a súa morte, acontecida o 1 de xullo de 1925, tiña 59 anos, despois de varios meses de internamento nun hospital, en penosa loita co seu organismo, minado polo alcool e unha vida de privacións. Os seus amigos conseguiron entrar entón por vez primeira na súa casa, en Arcueil: era un amoreamento de obxectos heteróclitos, cobertos por unha capa de pó de moitos anos. Houbo sorpresas, entres elas unha colección de 4000 rectángulos de papel con descricións de paisaxes imaxinarias, de ordes relixiosas inexistentes, de instrumentos de música intocábeis, unha colección de paraugas por estrear, arañeiras, etc… E a mellor: intactas e por abrir, todas as cartas que recibira de amigos e inimigos, e as cartas que el escribira, e non enviara, a Suzanne Valadon. Un ano antes rompera con Jean Cocteau, François Poulenc e Georges Auric acusándoos de ser «arribistas».

Satie, sen pertemcer a dada estivo preto domovemento. O certo é que en1922, nas batallas surrealistas-dadaístas tomou partido por Tristan Tzara contra Breton. Este feito, así como que estivese moi unido a Cocteau, e que Jacques Maritain fixera correr o rumor, que espallou Cocteau na súa Carta a Jacques Maritain, sobre unha –falsa– conversión de Satie ao catolicismo, fixeron que os surrealistas (á parte da xordeira de Breton), non tivesen en conta a Satie que, por outra parte, foi un dos compositores da música para o filme de René Clair, con guión de Francis Picabia, Entre’acte. En 1956 a revista Arts quixo dedicar un monográfico ao músico, e o responsábel do número, Robert Caby, demandou un texto a Breton, quen o escribiu e llo enviou. Desacordos entre Caby e a dirección de Arts, fixeron que o número se limitase a unha antoloxía de aforismos de Satie. Velaí o que escribiu Breton sobre o músico, e que foi publicado no volume cuarto (e último) das obras completas do autor de Nadja:

«Satie dixo nunha ocasión que o piano, como os cartos, só é agradábel para quen o toca: velaí o que me tranquiliza, a min, que nacín pelexando contra a música instrumental. E tamén me fai lamentar a comprensión tardía, despois da súa morte, do ser excepcional que foi e que unha rede de espiñas –a súa malicia, os seus tics estudados– me agachaba. Todo o que contan del Robert Caby e Pierre-Daniel Templier é para que o amase sen mesura. O paso do século XIX ao XX non determinou ningunha evolución do espírito tan fascinante como a de Satie. Tendido entre dous puntos límites, os místicos e Platón, a fatalidade do espírito moderno consistiu en facer vibrar durante trinta a corda de Satie ao unísono coa do seu coterráneo Alphonse Allais, e máis aínda coa de Alfred Jarry. Ningunha escola con maior liberdade a respecto de todas as conveccións, ningín sorriso máis traveso e, a fin de contas, tan puxente sobre o ese abismo interior de negrísima especie de onde foxen en desbandada deseños e inscricións caligráficas en absoluta soidade –á vez tan graciosos e enquietantes– que desde hai moito tempo esperan un inventario completo e unha rigorosa análise.»

Polo que respecta a Picasso, este non foi á estrea porque naquel momento se atopaba en Barcelona. O pintor malagueño pedíulle a Sergei Diáguilev cinco mil francos pola súa creación dos decorados de Parade e mil francos máis para sufragar a viaxe a Roma, onde a compañía dos ballets rusos se atopaba naquel momento, de xira. Picasso foi a Roma e coñeceu a unha xove bailarina da compañía: Olga Khokhlova, era en xaneiro de 1917. Un ano despois a bailarina rusa converteríase na primeira esposa de Picasso. Despois da representación de Parade, e tras finalizar a súa tempada en París, os ballets rusos continuaron coa súa xira europea, sendo o seu destino Madrid. Mentres os ballets chegaban a Madrid, Picaso desprazouse a Barcelona. Visitou a Olga en Madrid e logo os ballets rusos foron a Barcelona. Picasso estivo na Cidade Condal, con Olga, até decembro dese mesmo ano. Foi a última vez que pisou o asfalto da cidade en que se creou como pintor. É dicir, Picasso non asistiu á estrea d’As mameiras de Tiresias porque naquel momento estaba a vivir o seu primeiro amor louco, e a persoa que o inspiraba non estaba en París. Davin de Champclos podía volverse tolo procurando ao pintor: non o encontraría.

René de Wisner (1872-1970) foi poeta, critico, dramaturgo, xornalista, etc. Xudeu de nación, escribiu diversas obras teatrais contra o antisemitismo, entre as que destaca L’An prochain à Jérusalén, na que mantén a tese de que non son nin as razas nin as relixións quen separan os homes, senón a ausencia de ideal común. Do xornal L’Heure, as miñas investigacións foron infrutuosas: nada sei.

L’Heure, 26 de xuño de 1917.

As mameiras de Tiresias

E a pesar de todo a panadeira

Cada sete anos muda de pel

Cada sete anos esaxera.

Estes tres versos son ditos, reditos, repetidos vinte veces, repetidos en coro polos artistas, e como se non bastase, pintárono en carácteres de cartel no decorado. A panadeira esaxera talvez, pero menos que o autor.

Este, Guillaume Apollinaire, ten talento, un estraño e vigoroso talento que estoupa nos contos de L’héresiarque, os versos de Alcools. Mais non se sabe que singular desexo de abraiar, de espantar, ou quizais –o que sería peor para un artista– que amor apaixonado pola publicidade o empurra a esaxeracións nada risíbeis e que fai desperdiciar algúns fermosos versos nunha pallasada como As mameiras de Tiresias, que se representaba onte en Montmartre.

Despois dun prólogo salientábel, un poema ardente no que se inscriben o tráxico espellismo dunha noite de guerra, oímos dous actos, seica, sur-realistas con coros de feira, vestiario de guiñol cafre, quioscos de xornais que se pasean e fan contorsións de circo.

Os organizadores esperaban seguramente protestas, asubíos, quen sabe, unha pelexa… O público foi máis «cruel» aínda: escoitou.

As mameiras de Tiresias son dun groso simbolismo que todo o mundo pode comprender, mesmo os xoves artistas de Montparnasse, que aprenderon o francés no Café de Flore. O autor convídanos, non sen humor, a facer nenos. Os seus personaxes son cubistas, os seus discursos parvos ou incoherentes. A pesar de todo, algúns fermosos versos extravíanse nesta mascarada, porque un verdadeiro poeta sempre deixa caer algúns “das súas mans mal pechadas”, mesmo cando quere simplemente moquearse do mundo.

Esta farsa puido semellar curiosa, contada un martes por un Apollinaire untuoso e burlón, ou interpretada por Max Jacob nun obradoiro da rive gauche, mais bautizala «drama sur-realista», e presentala seriamente ao público, é, falando ben, inconveniente.

A peza está interpretada por xentes que visibelmente non eran do oficio.

Os decorados, din, custáronlle sete francos aos organizadores. Roubáronllos.

(sen asinar, segundo Apollinaire talvez sexa de René Wisner.)

Le Radical fundouse en 1881 e, como o seu nome indica, foi fundado por xornalistas achegados á ideoloxía radical-socialista. Defendeu a III República, estivo preto das posicións de Georges Clemenceau. En 1911 o xornal convértese no órgano do Partido Radical e Radical-socialista. A partir de 1918, os radicais van abandonando progresivamente o xornal, que en 1926 se converte en semanario e, finalmente, en 1931, desaparece. A recensión (sic) aparecida neste xornal pódese considerar a única totalmente favorábel á peza de Apollinaire. De G. Renom, en verdade, non sei absolutamente nada

Le Radical, 27 de xuño de 1917.

O “SURREALISMO” SIC

AS MAMEIRAS DE TIRESIAS

Intrígalles o título? Intentemos descifralo. Contén unha alegoría e un equívoco. Thérèse-muller, apóstolo integral do feminismo, ao sentir subir un zume de virilidade chegado de profundidades inexploradas do incognoscíbel, convértese, co nome de Tiresias, nun home e lanza ao público as súas dúas mameiras –dúas boliñas en forma de laranxas– como un desafío? Non. Como un símbolo!

Lembro que lle abondaban a Mozart dúas laranxas para recordarse de toda a badía de Nápoles e dos cantos que inspiraron Don Juan. Dúas laranxas é todo o Sur, o Sur do sol e o Sur das lendas fantásticas.

O marido de Tiresias desmasculinízase a ollos vista, lexitimamente preocupado polas doutrinas malthusianas, que fan estragos mesmo en Zanzíbar, procreará.

Segundo acto. 9 días despois, volvémolo encontrar rodeado dunha numerosa proxenie. Un milagre? Nada diso. A vontade!

Mais Thérèse regresa desconfiada e recupera o seu sexo ao mesmo tempo que o seu domicilio conxugal.

E aí a teñen!

Non lles falei do quiosco de xornais ambulante, do xendarme a cabalgar unha fermosa montura de Picasso, dos dous duelistas, nin do Siux atrezzista e melómano, nin da orquestra –un piano– a interpretar concertos desconcertantes; non lles dixen nada dos poemas regresando en leit-motiv, tan privados como posíbeis e de cabeza e de rabo. Mais pretendo que o drama divertido (e surrealista) de Guillaume Apollinaire é, quéirao el ou non, unha peza de tese.

Son abordados graves problemas sociolóxicos: a despoboación, a extinción do pauperismo, o futuro da muller, o réxime das cartillas de racionamento, etc. Acho que non son resolvidos.

Non acho tampouco resolvido o problema estético do decorado cubista. Peza que se iniciaba mediante unhas declaracións iniciais, nas que non hai que ver un novo prefacio de Cromwell, termina cun divertido lanzamento de mameiras que caen sobre os espectadores como unha choiva de promesas, mais non de verdades fundamentais. Os personaxes son cubistas por riba das costas, outros non o son de maneira ningunha: só están enzoufados.

Mais todo isto é gracioso, inxenuo, xera bo humor. E a representación estivo tan desprovista de altivez, de snobismo à la Oscar Wilde, e tan pouco ibseniana de aspecto, que os asubíos non se atreveron a saír a cachón e as burlas dos espectadores semellarían verdadeiramente intempestivas.

O reproche máis mordaz que se quixo articular contra o autor –o partido que tira de todos os procedementos da revista de café-concerto– non ten sentido. Porque contén en potencia todos os progresos a realizar no teatro, desde o triplo punto de vista do ritmo, da fantasía e do decorado. Afírmoo en voz alta, aínda que deba pasar por un esteta Sic”.

G. Rémon

Excelsior, «Illustré quotidien», como indicaba o seu subtitulo, tiraba moito da fotografía. Foi fundado en 1910 e naqueles anos escribiron Roland Dorgelès, Guillaume Apollinaire, etc., e o folletón era de Maurice Leblanc, o creador de Arsène Lupin. Outros colaboradores «famosos» foron Albert Londres, o fotógrafo Robert Doisneau, Georges Simenon…. En 1932 o redactor xefe era o poeta, ex-surrealista, Philippe Soupault. En 1943, farto da censura e as presións tanto do goberno colaboracionista de Vichy como dos ocupantes nazis, o xornal decide desaparecer. Do posíbel autor do «eco», xa falamos máis atrás. Este «illustré quotidien» foi o primeiro xornal de París en se facer eco da seguinte noticia.

Excelsior, 28 de xuño de 1917.

Os de Zanzíbar

O ex-sultán de Zanzíbar, que é o noso hóspede desde hai moitos anos e que leva en París unha existencia burguesa e retirada, quéixase amargamente de de que Guillaume Apollinaire coidara deber representar en As mameiras de Tiresias os seus antigos súbditos baixo un aspecto detestábel.

«–Nunca, di o antigo monarca, as mulleres do meu país emitiron a pretensión de substituír os seus maridos no oficio das armas. Nunca os homes consentirían quedar na casa para aleitar os nenos e facer os traballos domésticos.

»En fin, os que non falan árabe ou inglés falan francés e a lingua que falan os zanzibereños do Sr. Apollinaire non ten ningunha relación con estas tres linguas.»

Así fala o antigo sultán que, hai algúns anos, se contentou con facer un xesto para entregar ao verdugo a cabeza de Guillaume Apollinaire.

(sen asinar, segundo Apollinaire, este eco era de René Wisner.)

A representación d’As mameiras de Tiresias, as recensións, o escándalo, a confusión dos informadores, etc., levaron a un grupo de «cubistas» a desligarse de Apollinaire. Esta ruptura encheu páxinas e páxinas da prensa parisiense, mais nós só damos a carta enviados por ese grupo de «cubistas» por considerar que a reacción foi debida á representación da peza apolineresca. En realidade, tal «ruptura» non tivo importancia ningunha. E dá a impresión de que os asinantes tiñan medo que se unían o seu nome ao do poeta os posíbeis compradores fuxiran.

Le Pays, 28 de xuño de 1917.

A propósito dunha entrevista

A entrevista que co Sr. Guillaume Apollinaire publicamos aquí mesmo non foi indiferente ao mundo literario. Recibimos ao seu respecto unha voluminosa correspondencia, que emana tanto do fronte como da retagarda. Naturalmente, as opinións máis opostas son expostas polos nosos correspondentes. Se un distinguido crítico exclama: «É por isto que tantos homes se fan matar!», o propio Guillaume Apollinaire, falando dos que non subscriben as súas teorías, exclama o contrario: «Non entenden mesmo que se trata da salvación do seu país!»

Pero a carta máis importante que recibimos é, indiscutibelmente, a que un grupo de pintores e escultores cubistas, todos notorios, pide á nosa imparcialidade inserir.

Velaí o documento:

«Pintores e escultores cubistas, protestamos contra a desafortunada vinculación que se tende a estabelecer entre as nosas obras e certas fantasías teatrais ou literarias que non somos quen de xulgar.

»Os que de entre nos asistiron ás manifestacións de Sic e de Art et Liberté declaran formalmente que elas non teñen nada en común coas súas investigacións plásticas.»

Seguen as sinaturas:

METZINGER, JUAN GRIS, DIEGO RIVERA, LIPCHITZ, HENRI HAYDEN, ANDRÉ LHOTE, KISLING, GINO SEVERINI.

Le Pays, que quere ser –que xa é un pouco– o xornal no que se discutan, imparcial e claramente as cuestións literarias e artísticas de hoxe, rexistra con alegría a resurrección do movemento intelectual.

Gaston Picard.

La Vache enragée foi un xornal que tivo diversas épocas e subtítulos. Nun momento foi o «xornal oficial da Comuna de Montmartre», na súa mellor época, na década de 1890, o seu subtítulo era «Xornal mensual ilustrado», e as portadas eran de Toulouse-Lautrec. cando a representación da obra de Apollinaire, o subtítulo rezaba: «Xornal que aparece cando hai cartos. Órgano oficial da bohemia de Montmartre». La vache enragée era tamén o nome dun famoso cabaré parisiense no que se reunía a «canalla» de París e literatos bohemios, cabaré no que chegou a traballar o anarco-surrealista Léo Malet, que titulou precisamente con ese título o seu libro de memorias. Mais esquezamos a Léo Malet, que afirmaba ser «un racista de barrio obreiro».

Como pode imaxinar o lector, La Vache enragée era un xornal irónico, sarcástico, humorístico. Por así van sempre os seus «tiros». Normalmente, os artigos aparecían sen asinar, ou asinados co título da publicación.

La Vache enragée, 29 de xuño de 1917.

Como antes da Guerra…

Hai que confesalo. Dubidaramos particularmente reservar unha ampla hospitalidade, nesta revista, á manifestación futurista do 24 de xuño. Guillaume Apollinaire, que foi un poeta de talento, que moi certamente aínda o será, cometeu un erro irritante. Intentou ridiculizar o Teatro –é dicir, unha desviación, unha deriva da Arte– e ridiculizou o Futurismo. Estamos moi molestos, aínda que non alimentamos, aquí, por unha ou outra desas manifestacións, unha admiración profunda. Fóra de Molière, fóra de Shakespeare, fóra dos grandes clásicos moi mortos, fóra dos seus modernos imitadores, o teatro é unha arte inferior.

Algunhas tentativas honrosas, en diferentes escenarios, reveláronnos obras, prometéronnos obras mestras, mesmo non eran todas francesas. Intentouse, no Vieux-Colombier, en L’Oeuvre, impornos Paul Claudel, que é un Cónsul de xenio, mais posúe ás veces tal dozura na frase que nos fai amar o cristianismo. Guillaume Apollinaire, seducido polos rogos audaces dos seus fieis, permitiu «realizar» As mameiras de Tiresias. Que pensan actualmente os futuristas?

Guillaume Apollinaire non é un comerciante. Outros sono por el, inconscientemente quizais. Cada relixión posúe unha industria e o Templo futurista semella demasiado á sinagoga onde naceu o Sr. Kostrowsky-Apollinaire. Precedendo a Thora, o santuario elévase, e a multitude, nos chanzos, encontra os mercadores. Os mercadores divirten. Apollinaire divertiunos, merece ser un gran sacerdote, porque quere absolutamente complicar a súa vida.

***

Este drama sur-realista en dous actos e un prólogo, non intentarei contalo. Os coros, a música, os vestiario proceden do espírito novo, como, evidentemente, a crítica. Velaí, consecuentemente, un «resume».

En Zanzíbar, unha feminista quere facer a guerra e non nenos. Virilízase. As súas mameiras caen, a súa barba medra. Ten o aspecto dun «campo de trigo que espera a noxenta mecánica». «É» un semental [étalon] da cabeza ao talón. Thérèse convértese en Tiresias, muda [déménage] e deixa ao marido as tarefas do fogar [ménage]. Contada así, esta primeira acción semella un suceso banal, e escúsome, mais a lóxica necesita unha explicación normal do que non é explicábel. Sufride logo que o esposo desta muller masculinizada se emascula até o punto de se feminizar perfectamente. «A muller só é un neutro á cara do ceo», o home fará nenos, sen dúbida non será máis que un ventre á cara dos homes. «Fai» 40.051 nenos en 7 días. Entrégase ás alegrías da paternidade. Logo, despois destas fazañas particulares, Tiresias regresa. Tiresias volve ser Thérèse. As súas mameiras brotan de novo. O marido é restituído marido.«Os homes non son inútiles no amor».

Última hora

Un dos nosos confrades que está xeralmente ben informado, L’Intransigeant, pide a Guillaume Apollinaire máis respecto de si mesmo, o que é de xentil confraternidade e non viola as regras da boa información está menos informado.

Mais o noso excelente confrade esaxera cando afirma que a broma que foi montada o domingo na rúa de Orient é de estilo montmartrés.

Paul Souday, en Paris-Midi, esaxera escribindo «La Butte Montmartre, de gatonegresca memoria, é ben o Helicón ou o Bayreuth conveniente ao culto da Musa cubista…»

Que os cubistas se laven a cara con Paul Souday.

Nós, Les Vaches Enragées [as vacas cabreadas] protestamos canda os nosos «bos» e «excelentes» confrades pois non vemos porque La Butte Sacrée debería converterse no Helicón destes chistes que non teñen nada de orixinal –o Sr. Marcel Réjà é testemuña– e que non son máis que unha forma de histeria. Por que non máis ben Saint-Louis, leprosería célebre?

Se na Butte hai bromas infantís, Baco e Sileno saen gañando e broma son, broma fican e os nosos «bos» e «excelentes» confrades nos concederan cando menos que os montmartreses non conveñen do todo a París.

LA VACHE ENRAGÉE

Le Carnet de la semaine, fundado en 1915, próximo aos medios radicais, era un semanario en que ademais de rexoubas políticas falábase moito de teatro e de music-hall, sobre todo das súas «interioridades». As vendas non superaron nunca os 30.000, exemplares, malia ser un dos semanarios satíricos e humorísticos máis interesantes dos que se editaban en París, pero era un semanario lido, sobre todo, polos homes e mulleres de teatro, e polos políticos profesionais, que, como se soubo en 1934, cando o caso Strawinsky, «untaban» ao seu director, que acabou no cárcere. Ese mesmo ano, o semanario deixou de aparecer. Neste semanario dedicáronlle os tres artigos que damos a continuación á representación da obra de Apollinaire.

Carnet de la semaine, 29 de xuño de 1917.

Á sombra das estatuas

O último domingo, á saída deste espectáculo que debía revelar a gloria nova da arte dramática francesa. Multitude variada, dun pintoresco un pouco usado e, na rúa que baña o fino crepúsculo montmartrés, prolonga a melancolía da indixente pallasada á que acaba de asistir.

Hai esa grande dama rusa que fuma un eterno charuto; leva a mesma roupa que lle vimos levar e fuma o mesmo charuto que lle vimos fumar na última inauguración do salón dos independentes, o que, ai!, non nos rexuvenece. Velaí o pintor xaponés, vestido de seda bordada como xa non se leva en Tokio, e velaí a súa pequena amiga3, parisiense auténtica, que se doura os cabelos e siluetea os ollos de verde. Esbardallan, andan de brincadeira, disertan gravemente en todos os idiomas coñecidos e descoñecidos. Velaí unha muller de letras célebre polas súas medias vermellas, un poeta anovador moi coñecido polos seus sensacionais sombreiros.

Un artilleiro, mutilado, contempla esta multitude buliciosa e zoante e, choscando o ollo, en coñecedor, murmura: «Que fermoso canonazo».

Circulan os rumores máis estraños. Decatámonos de que un grupo de cubistas se ocupa en redactar na taberna un manifesto incendiario, un comunicado de guerra, que digo, unha pauliña pola que as poboacións aterrorizadas deben saber que os discípulos emancipados reproban as loucuras do mestre…

Apollinaire aparece, o ar inquieto. E o poeta Jules Romain dinos ao oído a palabra da situación:

–Pulverizado… polo seu pedestal.

(sen sinatura.)

Manifestación Sic. – As mameiras de Tiresias, por Guillaume Apollinaire

Guillaume Apollinaire – Falstapp (sic) sentado no banquete de Esopo, cosmopolita que combateu por Francia nas chairas Melusianas despois de peregrinar a través de Europa, cantou Roma, Marsella, París, os seus peiraos, as súas vistas e a rúa des Rosiers, os cafés e os cemiterios, as catedrais e as sinagogas, o Cristo e Max Jacob, despois exaltouse no Inferno –o da Nacional4– a ler sonetos luxuriosos, cartas amorosas e poemas eróticos.

Apollinaire imaxina, n’ As mameiras de Tiresias, unha especie de pota norueguesa, de incubadora monstruosa, de matriz de repetición que pariría miles e miles de miles de nenos. Esta creadora de carne e esta nai Gigogne5 sen carne, esta máquina de facer mundo, esta construtora de academias, este molde de fetos, esta caixa de pícaros, promete ás eventuais matanzas millóns de vítimas. Apollinaire resolveu, xa que logo, para as épocas próximas e as matanzas futuras, a crise de efectivos. Así, as mulleres non sentiran xa vibrar os seus fillos nelas; pediran a químicos titulados, non para amalos cun grande amor, eses nenos, senón a fin de que a súa vellez sexa asegurada polos seus fillos, convertidos en beneficiarios de guerra, banqueiros e chantaxistas.

A obra de Apollinaire é un reto, unha maneira de se moquear de todo, é Ubu rei ou Apollinaire emperador, é á vez simultaneísta, satírica, futurista, bromista, alquímica, realista e sur-realista, é moi simple a pesar do seu ar de camiñar de esguello; é familiar, aínda que precisamente eu lle desexaría máis sonoridade, impulso, voo e audacia.

Poeta, non subiches ao ceo, ficaches na terra, substituíches a lira pola pota, a musa polo bidé; e se o fixeches é porque así o quixeches, porque escribiches belamente en Alcools:

Estou bébedo de beber todo o universo

Es demasiado lucidamente intelixente para que o teu pensamento non sexa o teu humilde servidor.

E os intérpretes desta concepción à la Wels6 (sic), desta revista que amola a Aristófanes e molesta a Rabelais, Sras. Louise-Marion, Juliette Norville, Yéta Daesslé, Georgette Dubuet, Srs. Edmond Vallée, Thillois, Howard, serviron con devoción a Guillaume Apollinaire aclamado polos futuristas e renegado polos cubistas.

René Wisner

As mameiras de Tiresias

Unha multitude subiu o pasado domingo as alturas de La Butte.

Íase crear no Conservatorio René Maubel a primeira peza de Guillaume Apollinaire, As mameiras de Tiresias, «drama sur-realista en dous actos e un prólogo, coros música e vestiario segundo o espírito novo». A rúa de Orient estaba completamente emocionada. Os conserxes agrupados nas súas portas vían amorearse na entrada da sala xentes estrañas, artistas, rapazas cor de ocre, xente nova de fina talla, uniformes moi diversos. Estaban neste amontoamento Sebastien Voirol, Zyg (sic) Brunner, Henri Segond, Willy-Doudeket, Lafrelé, Armory, Charles Ciysin, André Chevalier, en uniforme caqui de correspondente de guerra con brazalete verde de profeta, Flore Bergeys, Henri Rossi, Jane Dorys, Maurice Verne, Paul Fort, Roland Chavenon, Pierre Bertin, André Breton, Coecilia Vellini, Berthe Dangennes, Robert Rousseau de elegancias refinadas, Bernard Lechache, a Sra. Duvernois, Yvonne Montmartin, Marianne Clovis-Hughes, Suzanne Revonne, Pierre Marnès, Paul Souday, Poiret inzado todo de estrelas, Léo Poldès, Gallimard, Renée Maubel, Yvanhoé Rambosson, Roland Dorgelès, que acaba de publicar a súa novela, con R. Gognoux: La machine à tuer la guerre, Jeanne Ronsay, que vende o programa «obrigatorio».

Impacientámonos. A sala treme co ritmo dos pés que reclaman o pano, un soberbio pano azul clasicamente revestido. Rachilde berra: «É demasiado azul! Quitade o azul!». Un señor, traxado, sae do buraco do apuntador, di o prólogo e desaparece como veu. Finalmente a tea érguese sobre un decorado multicolor, onde ouvea unha soberbia negra. É Louise Marion que usou sobre o seu rostro unha lata de betume. A música de Germaine Birot é executada no escenario detrás dos actores por unha especie de pel-vermella que toca a frauta, címbalos, o acordeón, anacos de madeira, un axóuxere e porcelana rota segundo os episodios. Xulgaríase estar en Ubu rei. Hai escenarios na sala e entradas semellantes ás d’O mercador de Venecia. Thèrése, para se converter en Tiresias, sepárase das súas mameiras, balóns de celuloide que lanza á sala… Ao final da peza, volve disfrazada, cun peiteado luminoso. E a moralidade dedúcese destes versos:

Ei! Cantade todo o día,

Rañádevos se tedes comechón,

Amade o branco e o lila

É máis curioso cando cambia

Abonda con darse conta…

A sesión foi tumultuosa. En suma, separámonos despois de dúas horas de loucura. E o Sr. Poiret foise nunha suntuosa limusina cunha persoa cos cabelos cortados, cosmetizados, rizados en caracol sobre a meixela, a cara comida de ocre e de kohol7… Non obstante, a Sra. Lara, vestida de azul, seguida do seu esposo arquitecto en uniforme civil, cos tres estrelas respiratorias no brazo, baixou rapidamente a rúa Lepic en bicicleta. Retrasouse un grupo no que se recoñecía a Maurice Verne, descolorido ao ocre natural, Henri Rossi, Robert Rousseau desvelando os segredos da súa cintura. E na rúa Lepic, nunha terraza a pleno ar, André Warnod ceaba coa súa xove muller. Un pouco máis abaixo, Louis de Gonzague-Frick tomaba o aperitivo con Jean Royère e Latourette. E o ceo era dunha pureza infantil consonte ao xogo de Guiñol que acababa ofrecerse…

(sen asinar, aínda que segundo Apollinaire o «solto» é de Guillot de Saix.)

Este último artigo ten a súa «importancia», xa que é o único testemuño escrito, á parte dos entregados polos surrealistas, de que Breton, e, xa que logo, outros futuros surrealistas, así como Jacques Vaché, estivo presente na representación. Non obstante, e non o dixemos até agora, cómpre lembrarmos que o «apuntador» foi… Philippe Soupault. Ademais dos nomes mencionados neste «solto», asistiron á estrea d’As mameiras de Tiresias xentes como Juan Gris, Diego Rivera, Severini, Moïse Kisling, André Lhote, Jean Metzinger, Julien Benda, Crouzet, directeur de La Grande Revue, Sypa e Misia Godebski, Jeanne d’Orfer, Lucie Faure-Favier, Brod, Edouard Cazanion, Camille Le Senne, Paul Bour, Jules Romains, Jean de Gourmont, Jean Variot, Fernand Divoire, Charles Paix-Séailles, André Billy, Robert Fort, Paul Dermée, Jacques Dyssord, Rodolphe Fornerod, Sylvain Bonmariage, René Lehmann, Louis Latourette, Platon Argyriadès, Victor Claretie, Charles Cousin, Pierre Marnés, Jean Cocteau e Jacques Doucet, Francis Poulenc, que anos despois comporía, a partir da obra de Apollinaire unha ópera-cómica co mesmo título: As mameiras de Tiresias; ademais dos distintos «criticos» que asinaron recensións ou crónicas e cuxos nomes apareceron até agora ou apareceran nas seguintes liñas.

Ademais de ser o posíbel autor deste «solto», Guillot de Saix (Léon-Marie Guillot, de verdadeiro nome, nacido en 1885 e morto en 1964), escribiu unha recensión para La France que entregaremos axiña. De Saix foi tamén autor dramático, xornalista, tradutor –de Oscar Wilde, de Lope de Vega–, crítico teatral e compositor de cancións populares no seu tempo. Lembremos que foi un dos que respondeu á enquisa sobre o suicidio, «O suicidio é unha solución?», publicada no número 2 de La Révolution surrealiste, e co Dr. Gorodiche afirmaba que «o suicidio é máis ben unha disolución».

Le Pays, 29 de xuño de 1917.

«As mameiras de Tiresias» ou a louca xornada

A dous pasos do Moulin de la Galette. Noutrora tan alegre e que hoxe ten o aspecto dunha xigante peza de Museo. Unha multitude dunhas trescentas persoas apértase na porta estreita –non a de André Gide8– do Conservatorio Maubel. É peor como avalancha que en Nord-Sud. Por outra parte, non son os discípulos da revista Nord-Sud os que van crear o éxito, inmediato, d’As mameiras de Tiresias?

O pano, dun azul discreto, tarda abondo en se erguer. Alboroto, pateos simultáneos, berros de animais. Un equipo de pintorzuelos moi montmartrés, que frecuenta Au Lapin Agile máis que o Café de Flore forma un grande escándalo, e sen espírito, hai que dicilo.

Finalmente, a música de feira. É de Erik Satie? Non, senón da Sra. Germaine Albert-Birot, da revista Sic, que organiza o espectáculo. Esperábase unha conferencia contraditoria. Unha nota do programa fainos saber que esta é substituída por un prólogo a As mameiras de Tiresias. Nada contraditorio, certamente, xa que monologado polo Sr. Vallée, que, traxado, o caxato familiar do ferido na man declama versos, fermosos e claros –si, claros– no que se fala de canóns a disparar sobre as estrelas.

Mais velaí que se ergue o pano. É un unha cegueira de cores. No fondo, un personaxe mudo toca o pínfano cando non fai pum! pum! nun tambor. Á esquerda, un quiosco, con xornais á vista. Como non sinalar o lugar de honra reservado a Le Pays? Grazas ao director! Á dereita está a Srta. Louise Marion. O seu rostro desaparece baixo carrabouxos mestos. Láiase do seu papel procreador. Atribúese todos os carácteres do seu marido que con insistencia, senón con gusto, reclama. –Quero xamón! Quero xamón!–.

Dous bos homes mátanse. O mudo lánzalle ao outro de cando en vez un disparo. Thérèse-Tiresias libérase das súas mameiras, con aspecto de balón infantil, que lanza ao voo aos espectadores. Un xendarme sobre un cabalo-enagua fai a corte ao marido, que toma por unha muller. E mentres o quiosco –a Sra. Yéta Daesllé (sic)– pasea e esboza un paso de danza, o marido comprométese a facer en nove días nenos –e completamente só.

Conségueo. No segundo acto, encontrámolo entre bebés de diversas cores. Pallasadas, guiñoladas, grosas farsas, trátase de pota norueguesa e de cadros de Picasso! Tiresias-Thérèse regresa e, con bágoas, pide retomar o seu papel de nai. Vixiará os 30460 nenos que creou en pouco máis dunha semana o seu marido –por que procedemento nímico9 no mundo?

É todo. Guillaume Apollinaire aparece. Aplausos e asubíos a partes iguais. E Fernand Divoire sorría.

(sen asinar, para Apollinaire non había dúbida ningunha, o texto era de Gaston Picard.)

NOTAS

1 De Raymond Roussel. Noutra ocasión falaremos desta estrea.

2 Charenton, célebre manicomio das aforas de París, onde estivo encerrado o marqués de Sade.

3 Referencia ao pintor xaponés, radicado en París, Fujita, é á súa muller, Youki, que logo casaría con Robert Desnos.

4 É dicir, o departamento da Biblioteca Nacional Francesa no que se gardan as obras eróticas e pornográficas prohibidas daquela.

5 Personaxe de contos e obras teatrais francesas dos séculos XVII e XVIII que representa a muller de fecundidade inesgotábel.

6 Referencia ao escritor ingles H. G. Wells.

7 Colirio en po.

8 Referencia á novela de Gide de título homónimo.

9 Referencia a Nimi, rei mitolóxico hindú, que non deixara descendencia, polo que os sabios brahmáns «masaxearon» o seu corpo para tirar seme?

Esta entrada foi publicada en GSG, Guillaume Apollinaire, Referentes, Traducións, Xesús González Gómez e etiquetada , , . Garda a ligazón permanente.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *