Cen anos da estrea d’As mameiras de Tiresias, de Guillaume Apollinaire. Unha lembranza-homenaxe, por Xesús González Gómez (III)

De Picard xa falamos, como de de Saix, de quen é a recensión excelente, segundo, como se verá, a redacción da revista Sic. A recensión de de Saix apareceu nun xornal do que, outra vez, nada sabemos: La France. Velaí o que escribiu de Saix:

La France, 29 de xuño de 1917.

As mameiras de Tiresias

no Théâtre Renée Maubel

Unha gran «manifestación SIC» nos fixo trepar esa famosa «Butte en but aux luttes»1 para nos presentar un drama sur-realista en dous actos e un prólogo que é a primeira peza de Guillaume Apollinaire: As mameiras de Tiresias. A pesar do título, non se trata de maneira ningunha do adiviño de Edipo rei.

Inicialmente un señor en traxe sae do buraco do apuntador. É o Director encargado do prólogo. Evoca unha noite no fronte:

As estrelas morrían naquela fermosa noite de outono porque os homes, a canonazos, semellaban querer extinguir os astros; proclama entón:

E o tempo de volver acender as estrelas… Logo fala da peza: trátase, seica, de nenos en familia.

Escoitade oh parisienses as leccións da guerra

E facede nenos cos que non facedes moitos!2.

A obra debe facer un uso razoábel das inverosimilitudes, non deixara de facelo.

Mais alá embaixo hai un braseiro…

Oh público

Sé o facho inextinguíbel do entusiasmo!3

O señor volve meterse no seu buraco e o pano érguese sobre un decorado futurista multicolor. A acción transcorre en Zanzíbar. Thérèse, unha indíxena do máis fermoso negro, proclama os dereitos da muller: «Quero facer a guerra e non nenos», quere ser conselleiro, deputado, xeneral, senador, ministro, presidente.

E quero se me apetecer pagar o sustento

Desta bailarina que ten tanto talento

O seu marido só pensa nas cousas da carne: «Quero xamón, quero xamón». Non obstante Thérèsa constata: «Síntome vivir a máis non dar». E como o seu esposo repite o seu desexo, bérralle: «Cómete o rabo, porco!»4. Ela libérase das súas molestas mameiras, non ao xeito das Amazonas, senón lanzando eses globos á sala. Despóxase dos seus adobíos femininos e apaña o traxe do seu esposo co que se viste ridiculamente e transforma o seu nome de Thérèse no de Tiresias.

Velaí a muller disposta a exercer todos os dereitos do cidadáns consciente e organizado. Mais unha discusión se eleva na orquestra entre Presto e Lacouf sobre o lugar do drama:

Presto púñase a parir

Porque agora estamos en París

O Lacouf non gañou nada de nada

Porque a escena pasa en Zanzíbar.

Así se afirma o simunalteísmo.

Pasa un xendarme a cabo, ve o marido disfrazado de muller e atado: «Linda rapaza!», di. O outro suspira practicamente:

Se quere casar comigo

Comece por me desatar.

No entanto óese á multitude aclamar a Thérèse convertida en Tiresias. O marido conta as súas desventuras ao representante da autoridade; engade:

A muller de Zanzíbar pide dereitos políticos,

E abandona así os seus deberes prolíficos,

A muller só é un neutro á cara do ceo, Zanzíbar necesita nenos!

A muller xa non fai, pois ben, que os faga o home!

Si, perfectamente, dígollo á cara…

O xendarme encóllese de ombros:

Volvo en nove días ver como a natura

Lle dará sen muller unha proxenitura5

Ao que o home responde con estes versos sibilinos:

Ai! se fumases a paipa pastora

Eu tocaríache o axóuxere.

E a pesar de todo a panadeira

Cada sete anos muda de pel

Cada sete anos esaxera.

Nove días despois, o marido converteuse en nai de numerosos nenos de todas as cores, e tal Palas, saída armada do cerebro de Zeus, estes nenos, desde o primeiro día, escriben novelas, fan merdecina (sic). Un correspondente dun xornal de París interroga a nosa home sobre o seu caso excepcional: como o fixo? E non obtén máis que esta vasta resposta: «A vontade leva a todo». Como fará? Os seus fillos arruinarano:

Despois de que se cansen do leite

Espero me alimenten de filetes.

E cantos máis fillos teña máis rico serei.

Vou continuar a facer nenos,

Fagamos primeiro un xornalista,

Así coñecerei as noticias antes que A Censura6.

E o fabricante amorea nunha especie de pota norueguesa fragmentos de todos os xornais para que esta criatura poida escribir para todos os partidos; necesita sangue como tinta. Desde o momento en que nace, o xove xornalista declara que, se é necesario, comprometerá pai e nai a fin de asegurar o seu porvir.

Bravo, eis un chantaxista.

O debutante fainos ler o seu primeiro artigo, que contén informacións como esta «Incendio das Fábricas Max Jacob. 200.000 poemas en prosa destruídos.»7

Non obstante, a muller deste salvaxe fecundo é xeneral en xefe de todos os exércitos de Zanzíbar. Ve medrar a súa fama mentres o seu marido fabricou xa máis de corenta mil nenos. O pobo de Zanzíbar quéixase desta superpoboación que o vai reducir á fame. Mais baixo un disfrace de tiradora de cartas, Thérèse regresa.

O que ti ves comprendino o outro día

Que o home non era inútil ao amor8

Ela porase de novo a súa roupa e as súas mameiras. O home volverá levar os pantalóns. No fondo, Guillaume Apollinaire é tradicionalista, e baixo a aparente desorde das ideas, baixo a súa fantasía charramangueira, clownesca, guiñolesca, pide o retorno á orde.

Esta bufonería non está exenta, percíbese, de sentido filosófico e satírico. É mesmo dunha forte actualidade, vista a ambición desas damas que non se contentan con seren concelleiros municipais. E isto fainos pensar en A asemblea das mulleres, de Aristófanes, pero máis aínda no xenial Ubu roi, de Alfred Jarry.

A representación foi tumultuosa. Algúns espectadores pretenderon rivalizar cos comediantes lanzando réplicas ao ar, mais estaban lonxe de ter o valor das de Apollinaire, porque non tiñan nin ritmo nin espírito.

Esquecía citarlles a moralidade oportunista da obra:

Ei! Cantade todo o día

Rañádevos se tedes comechón

Amade o branco e o lila

É máis curioso cando cambia

Abonda con darse conta

Abonda con darse conta

Os Srs. Férat, Steinberg e Iréne Lagut deron os seus sentidos máis sorprendentes aos decorados e o vestiario «segundo o espírito novo». A música de Germaine Albert-Birot, cuxa execución foi confiada a unha especie de pel vermella que permanece no escenario durante a acción, utiliza a frauta, o acordeón, a porcelana rompida e a variña para subliñar curiosamente os feitos e os xestos dos personaxes.

Edmond Vallée dixo ben o prólogo e o papel de Presto; Louise-Marion foi da máis divertida loucura en Thérèse-Tiresias; Jean Thillois prestou acentos moi divertidos ao marido; Juliette Norville cabalgada funambulescamente en xendarme concupiscente; Yetta Daesslé personificou xentilmente o xove xornalista. Á saída, o ceo, dunha pureza infantil, semellaba completamente de acordo con este espectáculo da máis sabia demencia. Apolo saudaba a Apollinaire.

Guillot de Saix

A revista Sic (sons, idées, couleurs), a responsábel da representación, no seu número de Xullo deu unha crónica, sen asinar, supomos que do seu director e propietario Pierre Albert-Birot, tamén esposo da compositora da música, do día da estrea. Sic foi unha importante revista de «vangarda», nela colaboraron todos, ou case todos, os futuros surrealistas, e un deles, Théodore Fraenkel, publicou un poema, «Restaurante de Noite», que asinou con nome de Jean Cocteau e no que en acróstico podía lerse: «Pauvres Birots» –pobres Birots; o poema pode verse nesta mesma web– no número 17. No número seguinte, en que apareceu a crónica que damos a continuación, Albert-Birot aclaraba que o poema aparecido no número anterior asinado por Cocteau era un «falso».

Sic, nº 18, xuño 1917.

O 24 de xuño de 1917

Foi en medio dunha audiencia considerábel que tivo lugar a manifestación Sic do 24 de xuño. (Presentamos todas as nosas escusas ás persoas que non puideron entrar, foi con gran pesar que pechamos as portas, mais o número suplementario de espectadores era tal no interior do teatro que debemos tomar esta decisión radical a fin de evitar calquera desorde na sala. Incluso mesmo accidentes.)

Representábase As mameiras de Tiresias, drama sur-realista en dous actos e un prólogo cuxo autor é o noso colaborador Guillaume Apollinaire, mentres que a música foi composta por Germaine Albert-Birot e os decorados, vestiario e accesorios foron realizados polo Sr. Férat. O vestido de Thérèse-Tiresias foi pintado pola señorita Irène Lagut e os berces polo Sr. Sternberg.

O éxito foi moi grande e segundo o espírito novo que se opón ao vello pesimismo segundo o cal tantas xentes de letras se obstinan en regular a súa conduta e as súas obras.

Por máis que os románticos de rostro sinistro tomaran o seu aspecto dos máis malos días, percibíase que o riso lírico do autor empurraba a súa lamentábel imbecilidade como o vento leva unha folla morta no seu remuíño vencedor.

No prólogo, o director do grupo (Edmond Vallée) regresado da guerra conta a historia de todas as estrelas que o inimigo apagou un día a canonazos e que as baterías franceses volveron acender unha a unha.

Fala do novo espírito dramático, do teatro novo do que carecemos, teatro circular en dous escenarios, un no centro, o outro arredor dos espectadores.

Fala tamén da peza que vai ser representada e expón a substancia chamando ao público a arder nas lapas do lirismo e do riso sublime que brotan.

Despois da apertura que foi executada con entusiasmo pola Srta. Guyard, o pano érguese sobre a praza do mercado de Zanzíbar, nos nosos días. No fondo o ceo, a dereita e a esquerda as casas érguense ao brillantes de cores. Á esquerda, fronte os espectadores, un quiosco co seu vendedor e diferentes xornais de opinións diversas, Le Journal, L’Action Française, Le Pays, Paris-Midi, Le Bonnet Rouge, L’Écho de París.

No fondo do escenario, o pobo de Zanzíbar (Howard) preside con todos os instrumentos que ritman e puntúan o texto declamado polos actores.

Thérèse (Louise-Marion) e o seu marido (Jean Thillois) falan ao público en xeral. Thérèse aparece cos instrumentos correspondentes á súa condición de ama de casa.

Non quere xa obedecer ao seu marido; está cansa de ter fillos, quere combater no exército, ser deputado, ministro, senador, etc.

De repente, baixo a influencia desta poderosa vontade feminista, sente como lle medra virilmente a barba, o seu peito sóltase e collendo as súas mameiras coas mans lánzaas aos encantados espectadores.

O marido, que insiste que as comidas sexan á súa hora, preséntase e non recoñece xa a Thérèse nese personaxe barbudo, vestido non obstante como Thérèse.

Ela aumenta o seu trastorno declarando que continuando a ser Thérèse, agora é home e abandona en consecuencia o domicilio conxugal, onde non ten nada xa a facer. Ademais, cambia de nome e en adiante levará nome de nome: Tiresias.

Marcha de casa, levando os utensilios xa cómicos en tempo de Esquilo, porque se achan equivalentes nos fragmentos que nos chegaron da súa comedia.

Abalánzase logo sobre o seu marido, átao para lle impedir que a siga, cóllelle os seus traxes e vísteo de muller. Dous burgueses: Presto (Edmond Vallée) e Lacouf (Yeta Daesslé) disputan ao vir de xogar ao Zanzi. Non se poñen de acordo sobre o lugar en que están; un crese en Zanzíbar e o outro en París. A súa querela envelénase, bátense a pistola e mátanse mentres que Tiresias, ao oír o ruído, foxe. É un xendarme (Juliette Norville) a cabalo quen restabelece a orde. Toma o marido por unha rapaza e despois de liberalo faille a corte, até que este desenganándoo comprométeo a facer fillos no canto de dedicarse a ligar. E alzándose até os cumes do lirismo cómico, mentres que amotinada por Tiresias a multitude lanza o berro maltuhisano: «Non máis fillos, non máis fillos», o marido proclama a necesidade de procrear:

A muller xa non fai. Pois ben, que faga o home.

O quiosco e o seu vendedor de xornais (Yeta Daesslé) salientan o interese que presenta esta tirada viril e o pouco sentidiño do representante da autoridade que non parece comprender o alcance da importante declaración do marido.

O xendarme desafía ao marido a facer fillos el só. Este tómalle a luva e comprométese a presentar ao cabo de nove días unha importante proxenitura.

No segundo acto, despois dun coro no que cantan Max Jacob e Paul Morisse, coro que tivo que facer un bis, o marido anaina os seus numerosos fillos. Aparece un xornalista americano (Yeta Daesslé), que lle pregunta como pode multiplicarse el só. O marido pode todo no haber da vontade. Con efecto, non se coñecerá moito tempo aínda os seus límites. É a panca máis poderosa tanto para unha nación como para un individuo; e non se sabería demasiado desenvolver a audacia.

Despois do exame dalgún fillos de só a virilidade e bastante avanzados para a súa idade, o xornalista americano e expulsado polo marido que, pouco satisfeito por esta exótica visita, se pon o deber de fabricar un fillo xornalista. Enumera os defectos e as calidades dun bo xornalista. E o director dunha gran revista da rive droite que asistía á representación contou que este foi un momento tráxico. Certo número de espectadores que pertencía á prensa palideceu ao coidarse visado, o silencio na sala foi impresionante, e mentres antes os aplausos e as protestas rivalizaban como en calquera espectáculo en que, despois de Phèdre, se manifesta un espírito novo, nese momento, non houbo no gran silencio máis que un único aplauso, formidábel.

Despois da saída do fillo-xornalista, ao que o marido lle pediu informacións, non sobre as xentes que non coñecía, senón os seus amigos, sobre o que interesan, apareceron radios por todas as partes e danlle satisfacción.

Mais o xendarme volve e parece aflixido ao ver que o marido mantivo a súa palabra, procreando 40.051 fillos en oito días, o que coloca a poboación zanzirebeña a dous dedos da fame.

O marido suxírelle que a orde, a organización a mitigaran e mentres se fala de «cartas» aparece unha tiradora de cartas cuxo cranio ilumina a sala. Di a boaventura e gaba a fecundidade até o punto que irrita ao xendarme estéril que quere arrestala. Ela deféndese, estrangúlao e como o seu marido quere entregala ao comisario, descóbrese. É Thérèse, arrepentida e decidida a facer cando menos o dobre de nenos que fixo o seu marido. O xendarme que só estaba desmaiado, volve e únese á feliz parella que quere ter moitos fillos, únese ao coro filial que compromete aos espectadores a facer o mesmo e a conservar o bo humor dos pobos-reis.

E o pano ergueuse varias veces entre as aclamacións do público, porque mesmo aqueles xordos e cegos que non comprenderan, conservaban non obstante no seu rostro a impresión encantadora que deixaba este espectáculo no que se revelaba por vez primeira mediante a palabra lírica ese espírito novo do que se fala tanto.

«É a alegría e a vida», escribiu o poeta Jean Leroy nunha carta na que aprecia As mameira de Tiresias.

Algúns críticos xulgaron ver no xendarme unha imitación do cabalo de Parade9. Non teñen ollos? Ou ben os cabalos son a partir de agora o territorio deste fermoso ballet? A verdade é que o xendarme d’As mameiras de Tiresias e o cabalo de Parade non teñen ningún punto en común.

O cabalo de Parade é por outra parte o cabalo mesmo de Footit, é dicir, unha farsa para dous homes á vez e coa que o cabalo-saia do xendarme d’As mameiras de Tiresias non ten nada que facer.

Utilizáronse máscaras. É regresar os principios mesmo da arte teatral, igual que o músico que se encontraba no escenario durante toda a representación e que figuraba o pobo de Zanzíbar.

Nunha nota anónima de L’Intransigeant, o Sr. Fernand Divoire, entre outras observacións, reprocha ao autor a súa escena das radios, na que son mencionados nomes de «camaradas».

Pode o autor dun coro tráxico, cuxo principal personaxe é unha das súas relacións mundanas, a bailarina Isidora Duncan, presentar un argumento deste tipo?

Se o Sr. Divoire ten o dereito a facer traxedias coas bailarinas americanas, amigas súas, porque o Sr. Guillaume Apollinaire non tería, igualmente, o dereito a dar coñecer ao público dunha maneira amábel e agradábel os nomes dos seus amigos, cuxa importancia, despois de todo, non é menor que a da Sra. Isadora Duncan. Despois de todo, Molière facía outro tanto.

Para acabarmos sobriamente, non recuamos diante dun tópico e a propósito do Sr. Guillaume Apollinaire repetimos a frase latina de Santeuil, que non se podería repetir demasiado cada vez que se trata dunha peza satírica e que di:

Castigat ridendo mores.

E agora á obra, Franceses, Francesas, facédenos moitos fillos, a nación necesítaos.

(A vós, queridos intérpretes, a vós queridos amigos que nos destes tantas probas de abnegación, nós que sabemos todo o que nos pedistes, temos que dicirvos aquí persoalmente GRAZAS.)

Léon Deffoux era un xornalista e escritor especializado en tres temas: o naturalismo, a Academia Goncourt e mais o escritor J.-K. Huysmans, sobre eles publicou máis de 20 libros. Tamén escribiu sobre Sainte-Beuve,Victor Hugo, etc. Foi tamén autor dun libro titulado Le Communard, que semellan lembranzas dos comuneiros do seu barrio: Belleville. Do xornal, ou semanario, en que publicou a súa crónica-recensión sobre a estrea d’As mameiras de Tiresias, nada sabemos.

La Caravanne, xullo 1917

OBSERVACIÓNS Á MARXE

AS MAMEIRAS DE TIRESIAS

Fiándose deste soberbio título, algúns pensaban que Guillaume Apollinaire –despois de Hesíodo, despois de Homero, despois de Hixino, despois de Diodoro, despois de todos os mitólogos da antigüidade– ía bordar algunha nova historia marabillosa que tivese por tema a cegueira de Tiresias, oráculo de Tebas. As imaxinacións traballaban. Xa se representaban un Tiresias acosado a preguntas polo pobo ávido de escoitar o augurio, un pobo, por así dicilo, colgado das súas mameiras e ansioso de coñecer, coa causa de todos os males que se abaten sobre el, o momento en que tantas miserias acabarán… O cego non vía máis claro que os outros, non sabía nada e intentaba saírse con algunhas fórmulas sibilinas. Mais isto xa non convencía, os discursos non enganaban a ninguén… A multitude indignábase… Insultaban a Tiresias… Para loitar contra a fame, compartían as súas mameiras… Todo o mundo morría envelenado… Música. Pano.

Pois ben, non era isto exactamente!

A acción d’As mameiras de Tiresias non transcorre en Tebas, senón na illa de Zanzíbar. Tiresias non é un oráculo: é unha negra que, seducida polas teorías tan caras ao defunto Paul Robin10, rexeita facer nenos. O seu marido, un honesto home de Pel-Vermella, substitúea de bo grado nesta función sagrada e consegue facer, en nove días, case 50.000 nenos. (Non se nos di porque medios.) Tiresias, conmovida por este celo, volve a mellores sentimentos. Ela tamén fará nenos, e fará moitos, esforzarase por bater o record do seu marido! Bravo! Bravo! A peza remata en medio da alegría dos zanzirebeños, a saber: Max Jacob, Lacouf, o xendarme, Presto, unha dama e un quiosco de xornais.

Comprendan ben que todos estes personaxes (agás Max Jacob) son entidades disfrazadas de cubos (agás Max Jacob). Ora, as entidades non teñen por costume ocuparse do mañá: élles indiferente saber se a superboboación de Zanzíbar obrigará os insulares a se devoraren entre eles de aquí a tres meses ou, cando menos, a declarar a guerra aos seus veciños das illas Amirantes.

Por outra parte o autor non se inquieta. O público tampouco. E esta festiña de familia remata con aclamacións dirixidas a Guillaume Apollinaire, poeta alado que, despois de todo, ten o dereito, cando lle peta, de rirse del si mesmo e dos outros. Aqueles a quen as súas farsas non lles satisfán teñen sempre o consolo de reler A canción do mal amado, Salomé e todos os fermosos poemas de Alcools.

Eu só reprocharei ao amor d’As mameiras de Tiresias que non mostrase as súas mameiras. Porque é imposíbel considerar como mameiras os pequenos obxectos que a Srta. Louise Marion tirou do seu peito (demasiado cuberto ao noso parecer) para proxectalos sobre os espectadores.

Eu recollín un destes pequenos obxectos. Non era exactamente un balón (deberon pisalo, afectaba unha forma estraña…) mais era de caucho, substancia abondo empregada, dinme, na fabricación de instrumentos nefastos para a reprodución da especie. Se Zanzíbar posúe caucho, Zanzíbar non será nunha unha gran potencia… Tal podería ser a alta moralidade da peza de Apollinaire.

Mais quédame unha dúbida, con efecto, se comprendín ben o prólogo, Apollinaire quixera arrastrarnos a proliferar sen coaccións: sería un apóstolo da reprodución; mais, pola contra, a ironía do segundo acto incitaría máis ben á prudencia, senón á abstención absoluta… Velaí que me deixa perplexo nunha cuestión na que sería necesario tomar decisións inmediatas despois de pasar, incontinente, aos actos.

Despoboación ou superpoboación? O problema é grave: é dos que impiden durmir. E, o peor, é que até a próxima manifestación de Sic, estamos condenados a ficar no statu quo.

Léon DEFFOUX

Max Jacob, amigo de Apollinaire, interviu na representación d’As mameiras de Tiresias: era o director do coro. Nord-Sud era a revista que dirixía o poeta Pierre Reverdy. Curiosamente, os dous católicos. Un de nacemento: Reverdy; o outro convertido, Jacob, que era xudeu. Ambos poetas da vangarda. En Nord-Sud colaboraron tamén moitos dos futuros surrealistas. Lembremos que Reverdy, con Saint-Pol-Roux era un dos «ídolos viventes» dos surrealistas, unha vez decepcionados de Paul Valéry

Nord-Sud, xullo 1917.

AS MAMEIRAS DE TIRESIAS, por GUILLAUME APOLLINAIRE

O lirismo non é nin a actitude nin a beatitude: é a modulación que xurde do choque de pensamentos e o seu troco. Pode ser o canto, a danza e o riso, que é o que Deus outorgou a todo home. O lirismo comeza cando o pensamento se exterioriza de maneira diferente que a expresión directa. É exactamente o contrario do frío, do pesado e do pedante. A idea non o incomoda, domínaa. Se a atopa, sérvese dela; se ten o costume do pensamento, como o lirismo volve facer emerxer á superficie o fondo do poeta, a súa modulación está completamente chea e é tanto mellor ou tanto peor. A peza de Guillaume Apollinaire é unha peza lírica. É burlesca: o burlesco debe ser lírico para ser arte e o lirismo pode ser burlesco porque rir é o lirismo do pobre.

Guillaume Apollinaire é o poeta lírico, o home lírico. Como Apollinaire é un pensador moderno, o seu burlesco está cheo de burlas sobre os costumes.

Felicitamos os intérpretes, sobre todo á Sta. Norville, cuxo verbo enchería un grande escenario e o Sr. Tillois, cheo de intelixencia e sentido teatral.

A música de Germaine Albert-Birot é alegre unicamente e unicamente alegre: dade todos os sentido á palabra «unicamente».

(sen asinar, mais é de Max Jacob.)

Le Cri de Paris era un semanario satírico fundado en 1897: cando a ocupación de Francia polos nazis, decidiu desaparecer motu proprio.

Le Cri de Paris, 1 de xullo de 1917.

En Montmartre

Nun é unha palabra grega que significa agora. O Sr. Guillaume Apollinaire creou, xa que logo, o numismo. E para aplicar esta doutrina ultra moderna, puxo nunha obra teatral a vella lenda de Hesíodo. As mameiras de Tiresias foron aclamadas e apupadas por todo o que París conta de excéntricos. Lamentamos que o Sr. Apollinaire desperdicie así un fermoso talento.

La Grimace fundouse en plena guerra mundial: en outubro de 1916. Subtitulábase: Xornal satírico, político, literario, financeiro. Ao acabar a guerra, o subtítulo cambiou: Xornal político, colonial, económico, financeiro. Léo Poldès, que pertencía á redacción, chamábase en realidade Leopold Szezler (1891-1970) e era de ascendencia xudía; autor teatral, escribiu entre outras obras L’eternel ghetto, peza sobre a cuestión xudía, Le Forum, etc. Fundador e presidente do Club du Faubourg –asociación de militantes de esquerda– e da Federación de Tribunas libres. Militante socialista, logo se fixo comunista.

La Grimace, 1 de xullo de 1917.

Cada sete días

–A Charenton!

Empoleirados ás carranchapernas nun muro, dous rapaces lanzaron este berro. Teñen doce años cada un. A réplica non se fixo esperar. Un mozo grotesco, en traxe gris, con monóculo como o Sr. Arthur Meyer, precipitouse, caxato en alto cara aos pícaros que fuxiron facéndolle carantoñas. Non é un desfile. O heroe matamouros dos rapazolos de La Butte é un cubista notorio ofendido ao oír pronunciar o nome desta inocente localidade que ten a honra de ser representada no parlamento polo asisado e douto Mayéras. Son da opinión destes nenos. As mameiras de Tiresias, comedia simbólica de Guillaume Apollinaire, lexitiman plenamente este xuízo. Baixo os auspicios da revista Sic e da folla Nord-Sud, os campións do espírito novo organizaron esta pequena manifestación nun teatro da rúa de Orient. Non son dos que condenan por rutina, sen mesmo querer examinalas, as tentativas de revolución no eido da arte. Todo esforzo cara ao Ideal éme caro, a condición de ser sincero. Aos tradicionalistas fixados nas regras inmutábeis e nas doutrinas inmarcesíbeis, prefiro, con moito, os anovadores intrépidos que non temen enfrontarse coa opinión da multitude para imporen o que eles xulgan que é a verdade. Ora, aquí dentro non hai nada. O cubismo non é unha arte. É unha colosal bufonería. Entre os seus adeptos, os iluminados e os fanáticos, sempre escusábeis, son raros. Predominan os bromistas e os trapalleiros. Sei moi ben que sería moi sensato non dicir palabra sobre esta deplorábel exhibición e que os seus turbulentos parasitos aman máis as inxurias que o silencio. Imponse. Védea aí. O inharmonioso estrafalario Erik Satie, que compón con máquinas de escribir e matracas, puido emporcar ao seu gusto os Ballets Rusos introducindo neste espectáculo estético unha obra ridícula que non asinaría un intérprete de tam-tam senegalés –e músicos de talento esperan humildemente desde anos que os interpreten. O seu cómplice, o pintamonas xeométrico (Pablo Picasso), especulando sobre a eterna parvada humana, conseguiu a proeza de impor o seu nome ao público, polo escándalo, e vender telas que semellan fabricadas por intoxicados de Sainte-Anne, a prezos formidábeis, mentres verdadeiros pintores morren de fame nos seus obradoiros. Poeta visionario e inxenuo, Guillaume Apollinaire perturba a crítica, o Todo-París das estreas, os pintores de brocha gorda de La Butte e os bébedos de Montparnasse para asistir á máis extravagante, á máis insensata das elucubracións do cubismo –mentres que, falto de espectadores, O mercador de Venecia abandonou o cartel do Théâtre Antoine. Aínda máis, no momento en que a prensa de opinión carece de papel, en que os xornais independentes se ven ameazados coa desaparición, en que o Pensamento libre é perseguido, vese impresa luxosamente, con caracteres novos e elegantes, unha revista eu se chama Sic e na que, monicreques delicuescentes do cubismo integral, pallasos da pluma como Albert Birot e Jean Cocteau saquean miserabelmente o papel concedido con tanta parsimonia aos escritores que teñen o orgullo de combater por unha idea.

Que os artistas me perdoen, que o lector me escuse, tres palabras xorden a xeito de punto final da miña pluma –e lánzoas á cara destes monifates:

–Ah, os porcos!

Léo Poldès

De Gaston Picard xa falamos un pouco máis atrás. De Les ont dit, supomos que un semanario, non sabemos absolutamente nada: as nosas pesquisas non foron frutuosas.

Les on dit, 1 de xullo de 1917

As mameiras de Tiresias-Apollinaire

O defunto Alfred Jarry, humorista superior, coñeceu unha relativa gloria por levar ao teatro un singular tipo, cuxa particularidade esencial era que dicía unha gran famosa palabra á que engadía unha sexta letra.

Ubu rei apaixonou á xeración de antes da guerra. D’ As mameiras de Tiresias, obra «supernaturalista» de Guillaume Apollinaire, que quedará para o noso pracer? As mameiras, Tiresias ou o nome de Apollinaire?

«Amo as extravagancias cando son divertidas», declaraba noutrora a Sra. Rachilde. E no ensaio xeral d’As mameiras, como se pronunciou o nome do pai Ubu, dixo, alusión definitiva aos disparos que cortan as réplicas dos personaxes da obra:

«O pai Ubu? Mais el tiraría á bala, non ao branco, á bala!»

O pintor Severini protestaba en nome do futurismo.

«Estaría ben hai sete anos, exclamaba, mais despois de todo o que nós creamos!»

Faltou pelexarse. Os espectadores reclamaban as mameiras, outros cubrían cos seus berros as voces dos coros.

Apareceron carteis que portaban inscricións deste estilo:

«Ao ser nomeado o Sr. Picasso director da Vila Médicis no lugar do Sr. Bonnat, foi invitado polo Vaticano a facer o retrato da Súa Santidade.»

–Picasso director da Vila Médicis? Ah nunca!, protestaron pintoriños desaprobando.

O programa era de rigor, ao prezo dun franco.

–Os nosos cartos! Os nosos cartos, reclamaban os mesmos pintoriños ao ritmo dos faroliños segundo a fórmula das costureiriñas.

É neste programa que se lían os versos de Jean Cocteau.

«De quen son?», preguntaba un espectador aínda conmocionado por unha recente broma do modo acróstico11.

Non obstante moitos bebés enzoufados cubrían o escenario, lembrando desta maneira un mercado de cogombros, de cenorias e de cabazas.

Un bebé, un de verdade, púxose a berrar na sala.

«Pásenlle as mameiras de Tiresias!», implorou desde un balcón un poeta en delirio, e engadiu:

«O neno quere leite (lait)».

«–Feo (laid)?, replicou unha muller nova. Xa vai ben servido.»

(sen asinar, máis é de Gaston Picard.)

A verdade é que non sabemos quen é este Pierre Véron, xa que os dos dous Pierre Véron que nos saen na rede un naceu en 1947 e outro, que escribiu diversos libros sobre o teatro, morreu en 1900. E sobre a revista La semaine de Paris, as nosas investigacións non deron ningún froito

La semaine de Paris, 1 de xullo de 1917.

CORREO

O domingo pasado a rúa de Orient foi invadida por unha multitude de estetas que se comprimían diante dunha pequena porta da que non podían franquear a entrada xa que o servizo de desorde estaba ben organizado.

Exhibíase no Conservatorio Renée Maubel, unha tenreira de tres cabezas ou un gato de nove rabos? Non, mais o Sr. Guillaume Apollinaire debutaba como «exhibidor de osos».

Para crear ambiente, recorrera aos servizos dun bohemio que aporreaba nun tambor e á intervención dun comparsa que recollía un franco cada vez que vendía un prospecto no que había máis branco que negro.

Mais forzárannos a deixar o noso libre arbitrio no gardarroupas e o programa era obrigatorio.

A unha operaría que aseguraba que pagaba por vir, o meu veciño, o nº 157, respondeulle: «E eu tamén!»

O Sr. Apollinaire retomou os resortes dos tráxicos gregos, que son elásticos. Tensounos e fixo resortes de morcilla; nada asombroso que a acción poida simultaneamente rebotar e ficar suspendida.

Foi un paso patético cando o mamífero que interpretaba o papel de Tiresias lanzou as súas mameiras: dúas mandarinas de caucho, á sala. Nesta sala vin a Camille le Senne, Sylvain Bonmariage, Davin de Champclos, Gaston Picard: conseguiron escapar.

Outros tiveron menos sorte.

Frank Machin, Man Ygrec, José Truck, directores ou redactores de revistas de vangarda que se impacientaban por ficar na retagarda, mulleres «moi bubelas», con medias azuis, que retrasaban as xoves musa ardentes, debían indicar o seu nome e o seu enderezo nas tarxetas de invitación. As informacións así recollidas serán transmitidas polo Sr. Apollinaire ao Sr. Henry Berenger para que as devanditas sexan moi completamente e moi civilmente idiotizadas.

Pierre Véron

Co nome de La Griffe houbo en París diversos semanarios en diferentes épocas, ou follas máis ou menos voandeiras, case todos de tipo político e satírico. As que están colgadas en diferentes hemerotecas todas naceron despois de 1920.

La Griffe, 6 de xullo de 1917.

As mameiras de Tiresias

Acontece alá enriba, en Montmartre, nunha barraca, un conservatorio, un teatro, que unha multitude variada: futuristas, cubistas, orfistas, fauvistas, dentistas, en fin, todo o zoolóxico literario abalánzase e amoréase, berra e aldráxase. É unha peza de Guillaume Apollinaire: As mameiras de Tiresias, que arrastra, exalta ou exaspera este exército da paleta, do cicel e da pluma.

Esta peza é unha especie de golpe de gong e de golpe de zanzíbar, unha parodia de non se sabe que, unha “charentonada”12 dedicada a non se sabe que, é Jarry montmartrizado, modernizado e martirizado. É un chamamento ao amor, unha cacofonía intencionada dun poeta, unha arroutada que se moquea das regras, da que se dirá que se burla dos clásicos e unha chiscadela aos futuristas.

E baixo os fogos converxentes dos insultos e baixo unha tempestade espantosa de bravos, Guillaume Apollinaire, cinxindo no fronte unha venda –galón de gloria que subiría até a cabeleira e lle faría unha auréola– apareceu no escenario, rodeado, escoltado, levado polos seus intérpretes Louise-Marion, Vela (sic) Daesslé, Juliette Norville, Georgette Bubuet, Edmond Vallée, Thillas e Howard.

Era unha cacería ou unha adoración?

Foi unha vitoria ou unha derrota?

(sen asinar.)

O xornal Le carnet de la semaine, achegado aos medios radicais, como dixemos, que publicara diversas crónicas sobre a estrea d’As mameiras de Tiresias, que se traduciron páxinas atrás, retomaba a testemuña da noticia que dera día atrás Excelsior, polo que imaxinamos que non é «inventada»

Le carnet de la semaine, 7 de xullo de 1917.

Xustas reivindicacións

Cando Guillaume Apollinaire decidiu situar As mameiras de Tiresias en Zanzíbar, non dubidaba que quizais ía causar un escándalo diplomático. Con efecto, o príncipe Rashid, ex-sultán da illa africana sublevouse contra as acusacións dirixidas aos seus antigos e fieis súbditos:

«Señor, escribe o Príncipe, cando vou ao café e escoito á xente pedir un zanzi [xogo de dados], sorrío, cando na rúa, no curso dunha discusión escoito un «titi» exclamar «ségueme no zanzi», río. Cando oio a Mayol cantar «O zanzíbar», aplaudo, mais cando vexo actores vestidos como nunca se vestiron nin se vestirán os zanzibereños, cando oio falar unha lingua que non comprenderían (porque os que non falan árabe falan francés), cando vexo mulleres levar pantalóns e homes parir, cando oio unha sinfonía que faría ouvear os chacais e as hienas, diríxome a vostede e berro: Sr. Apollinaire, vostede nunca foi a Zanzíbar e merece que lle faga que lle corten as mameiras e que as lance de pasto aos meus animais favoritos.

Zanzíbar deu os seus fillos e máis dun caeu, xa, baixo as balas inimigas, son heroes e non fantoches, e o home que creou a poesía cúbica non ten dificultades en crear un país aínda máis ridículo que non é o meu “Zanzibar”.»

NOTAS

1 Xogo de palabras intraducíbel ao galego. Butte é un lugar de Montmartre, distrito de París onde estaba situado o teatro en que se representaba a obra de Apollinaire. Á parte, butte pode traducirse como cuíña, lomba, ben que foneticamente soa igual que but: obxectivo, finalidade, fin, etc., polo que unha tradución literal sería «trepar a cuiña en obxectivo ás loitas», outra, tomando butte foneticamente, «de parte a parte ás loitas» ou «de obxectivo en obxectivo ás loitas», ou mesmo «Butte obxectivo das loitas», etc.

2 Guillot de Saix cita pola versión que se representouna no Conservatorio Maubel. Cando se publicou en folleto, Apollinaire realizara diversos cambios. Na peza escrita parisienses é substituído por franceses, e non existe admiración.

3 Na peza «lume novo» substitúe a «entusiasmo» e desaparece a admiración.

4 «Mange ta queu, cochon!», na versión escrita a resposta é «Come os teus pés en Saint-Menehould». Esta frase, substituída por Apollinaire, tamén se podería traducir: «Cómete a pixa, porco!»

5 A versión definitiva é algo diferente, ver G. Apollinaire, As mameiras de Tiresias, op. cit., p. 49-50-51.

6 A versión definitiva é diferente, véxase, ubid., p. 55-6 e 59

7 Versión definitiva: «Ottawa. Incendio estabelecementos J.C.B. Stop 20.000 poemas en prosa consumidos Stop Presidente envía condolencias».

8 Versos desaparecidos da versión definitiva.

9 Véxase o artigo de Apollinaire traducido ao inicio deste traballo.

10 Paul Robin (1837-1912), pedagogo anarquista e propagador de ideas neomalthusianas. así como partidario da liberación da muller e da maternidade libre.

11 Referencia ao poema de Théodore Fraenkel que mencionamos máis atrás.

12 Adxectivo tirado de Charenton, sinónimo de loucuras.

Esta entrada foi publicada en GSG, Guillaume Apollinaire, Referentes, Traducións, Xesús González Gómez e etiquetada , , . Garda a ligazón permanente.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *