Cen anos da estrea d’As mameiras de Tiresias, de Guillaume Apollinaire. Unha lembranza-homenaxe, por Xesús González Gómez (V)

No seu número 19-20, correspondente a xullo-agosto de 1917, a revista Sic, a «culpábel» da representación, publica un resumo das diversas crónicas e recensións aparecidas na prensa parisiense. O lector que chegou até aquí coñecerá a maioría delas. Traducimos este traballo da revista porque ou ben está redactado por Apollinaire ou ben por Pierre Albert-Birot, que de cando en vez poñen, un ou outro, en todo caso o redactor do traballo, os seus puntos sobre os ies dos diversos cronistas e/ou comentaristas.

SIC, nº 19-20, xullo-agosto, 1917

Extractos de prensa referentes á representación d’As mameiras de Tiresias o 24 de xuño de 1917

Co título de Unha estética nova, Jean de Gourmont escribe no Mercure de France:

«O domingo 24 de xuño de 1917, nun pequeno teatro da rúa Orient, en Montmartre, representouse diante da sagrada falanxe dos críticos e das mulleres de letras, que constitúe a opinión parisiense, a primeira peza cubista: As mameiras de Tiresias, de Guillaume Apollinaire. Talvez é unha data literaria. A novidade desta peza, de deseño violento, está menos no tema que só quere ser unha interesante fantasía que no decorado sintético que a envolve e na fórmula que rexeita completamente o vello realismo usado e perfeccionado até a fotografía, do teatro actual; que rexeita tamén os vellos accesorios artificiais do pesimismo e da falsa psicoloxía amorosa…

»Eisnos aquí iniciados na arte cubista. Non é moito máis simple, con efecto, reunir baixo esta mesma apelación, os ensaios novos da arte, da poesía, da pintura e do teatro, isto permitirá tamén aos burgueses moquearse sen esforzo.»

En Le Pays, o 15 de xullo, Victor Basch, que por un milagre digno desta peza sobrenaturalista viu dous quioscos de xornais, exprésase cunha moderación emotiva digna dun gran profesor:

«Antes de que se erguese o pano, percibíase que a MANIFESTACIÓN SIC do 24 de xuño de 1917 –tal como o clama o programa adornado cun suxestivo deseño de Picasso e dun potente gravado en madeira de Matisse– sería nova, turbulenta e tumultuosa a pracer. Ao meu parecer, non o foi abondo. Autor, actores, músicos e decoradores oficiaban coa gravidade de hierodulas e o público estaba de acordo… Era unha gran manifestación de arte, a revelación dun canon dramático novo, o drama sur-realista, é dicir, falando en francés, un drama simbólico…

Se Guillaume Apollinaire xulgou facer algo novo ao escribir un drama simbolista, equivócase. Que saiba que a primeira condición dun drama simbólico é que a relación entre o símbolo, que é sempre un signo, e a cousa significada, sexa inmediatamente discerníbel. Acontece así con As mameiras de Tiresias? Creo adiviñar que é unha sátira contra o feminismo ou máis ben contra os excesos do feminismo. As mulleres fan ben en tirar as laranxas da súa blusa, non por iso son menos mulleres, e á primeira ocasión propicia, volven colocalas. Non estou lonxe de crer que isto sexa falso.

»Polo demais, pasei un bo serán. O entusiasmo que percibir subir arredor miña, se non o compartín, rexuveneceume. Todo entusiasmo, calquera que sexa o obxecto, é fermoso en si e saúdo, desde a miña mocidade reencontrada por un momento, estes mozos que procuran un ideal artístico novo e –quen sabe– que descubrirán talvez no mar infinito do Belo algunha illa nova onde se desenvolvesen grandes flores que respirarán aqueles ou aquelas que virán despois de nós.»

Guillot de Saix fixo, en La France do 29 de xuño, unha recensión extraordinaria d’As mameiras de Tiresias, marabillosamente ateigada de citas exactas. Só vira a peza unha vez. Velaí a conclusión do noso distinguido confrade:

«No fondo, Guillaume Apollinaire é tradicionalista e baixo a aparente desorde das ideas, baixo a súa fantasía charramangueira, clownesca, guiñolesca, pide o retorno á orde.

»Esta bufonería non está exenta, percíbese, de sentido filosófico e satírico. É mesmo dunha forte actualidade, vista a ambición desas damas que non se contentan con seren concelleiros municipais. E isto fainos pensar en A asemblea das mulleres, de Aristófanes, pero máis aínda no xenial Ubu roi, de Alfred Jarry.

»A representación foi tumultuosa. Algúns espectadores pretenderon rivalizar cos comediantes lanzando réplicas ao ar, mais estaban lonxe de ter o valor das de Apollinaire, porque non tiñan nin ritmo nin espírito.

»Esquecía citarlles a moralidade oportunista da obra:

Ei! Cantade todo o día

Rañádevos se tedes comechón

Amade o branco e o lila

É máis curioso cando cambia

Abonda con darse conta

Abonda con darse conta

»Os Srs. Férat, Steinberg e Iréne Lagut deron os seus sentidos máis sorprendentes aos decorados e o vestiario “segundo o espírito novo”. A música de Germaine Albert-Birot, cuxa execución foi confiada a unha especie de pel vermella que permanece no escenario durante a acción, utiliza a frauta, o acordeón, a porcelana rompida e a variña para subliñar curiosamente os feitos e os xestos dos personaxes.

»Edmond Vallée dixo ben o prólogo e o papel de Presto; Louise-Marion foi da máis divertida loucura en Thérèse-Tiresias; Jean Thillois prestou acentos moi divertidos ao marido; Juliette Norville cabalgada funambulescamente en xendarme concupiscente; Yetta Daesslé personificou xentilmente o xove xornalista. Á saída, o ceo, dunha pureza infantil, semellaba completamente de acordo con este espectáculo da máis sabia demencia. Apolo saudaba a Apollinaire.»

En Paris-Midi, Louise Faure-Favier anunciara así a peza sur-realista nun artigo ben titulado As mamás de bo humor:

«Unha parella que quere ter fillos e que ten, a milleiros, sen se preocupar das continxencias; unha nai, que despois de ser unha esposa recalcitrante, se converte nunha mamá de bo humor, Tiresias, Thérèse que, na súa fecundidade alegremente consentida, crea un encanto novo polo que a maternidade podería ben volver a pórse de moda máis unha vez. O que estaría moi ben.

Vivan as mamás de bo humor!

É un poeta quen o dixo.»

No mesmo xornal, co título Unha peza cubista, Paul Souday apreciou o 26 de xuño As mameiras de Tiresias nun artigo vivaz, divertido e felizmente matizado na súa dedución:

«La Butte Montmartre, de gatonegresca memoria, é ben o Helicón ou o Bayreuth conveniente ao culto da Musa cubista, que probabelmente non representa nin a poesía nin a arte do futuro, mais que non carece de certa graza cando é Guillaume Apollinaire quen celebra o rito novo…

»Un enorme traballo de taller, unha extravagancia de intencións satíricas e filosóficas, tal é a peza que Guillaume Apollinaire deu o domingo, no teatro do conservatorio Renée Maubel, baixo os auspicios da revista cubista Sic

»No fondo, Guillaume Apollinaire non é máis que un simple paseísta, e se a forma é nel fantástica e churrigueresca, as súas ideas vincúlanse estreitamente á escola do bo siso. É polo que unha breve análise non pode dar a impresión desta bufonería, que reside no detalle e ás máis das veces nos xogos de escena máis que no texto, que, agás excepcións, non é escuro. Por suposto, o decorado e o vestiario son xeralmente asombrosos e en gran parte cubistas. Férat. Iréne Lagut e Steinberg deron o mellor de si. A música da Sra. Albert-Birot, congruentemente excéntrica e disonante, contribuíu a encher o auditorio de alegría.

»En realidade, para que a súa peza fose agradábel de principio a fin, cumpriríalle a Guillaume Apollinaire unha experiencia teatral da que carece. A obra é demasiado longa para sosterse unicamente mediante chistes de sal groso, mais moitos episodios teñen o sabor ou mesmo unha certa finura baixo a extravagancia intencionada. O público, composto de artistas ou de mozos, estaba a ton. Porque era unha farsa, participaba con gusto mesturando as súas. O espectáculo estaba tamén na sala. Foron dúas horas de relaxante loucura.»

La Vache enragée, Bernard Lecastre:

«Hai que crear a vida, oín dicir a un entusiasta. Mais creouse tumulto. Sons esencialmente metálicos, a contratempo, acordes de voz dispares; a maior parte do tempo, un ton sobre agudo e bromista.»

La Griffe, 6 de xullo

«Esta peza é unha especie de golpe de gong e de golpe de zanzíbar, unha parodia de non se sabe que, unha “charentonada” dedicada a non se sabe que, é Jarry montmartrizado, modernizado e martirizado. É un chamamento ao amor, unha cacofonía intencionada dun poeta, unha arroutada que se moquea das regras. Do que se dira…

»E baixo os fogos converxentes dos insultos e baixo unha tempestade espantosa de bravos, Guillaume Apollinaire, cinxindo no fronte unha venda –galón de gloria que subiría até a cabeleira e lle faría unha auréola– apareceu no escenario, rodeado, escoltado, levado polos seus intérpretes…

»Era unha cacería ou unha adoración? Foi unha vitoria ou unha derrota?»

Nord-Sud

«A peza de Guillaume Apollinaire é unha peza lírica. É burlesca: o burlesco debe ser lírico para ser arte e o lirismo pode ser burlesco porque rir é o lirismo do pobre.

»Guillaume Apollinaire é o poeta lírico, o home lírico. Como Apollinaire é un pensador moderno, o seu burlesco está cheo de burlas sobre os costumes…

»A música de Germaine Albert-Birot é alegre unicamente e unicamente alegre: dade todos os sentido á palabra “unicamente”.»

L’Heure, 25 de xuño

«Nun decorado à la Gauguin, un Gauguin cubista, evolucionan negros e personaxes en cubos… É unha arte que fai pensar en Jarry, un Jarry á 20ª potencia.

»É dunha exuberancia exasperada, mais esperábase máis desmesura aínda, algo máis novo, unha revelación máis rica. Talvez máis tarde se vexa o alcance desta peza que decepcionou a uns e entusiasmou a outros.»

L’Heure, 26 de xuño:

«Despois dun prólogo salientábel, un poema ardente no que se inscriben o tráxico espellismo dunha noite de guerra, oímos dous actos, seica, sur-realistas con coros de feira, vestiario de guiñol cafre, quioscos de xornais que se pasean e fan contorsións de circo.

»Os organizadores esperaban seguramente protestas, asubíos, quen sabe, unha pelexa… O público foi máis “cruel” aínda: escoitou.

»As mameiras de Tiresias son dun groso simbolismo que todo o mundo pode comprender, mesmo os xoves artistas de Montparnasse, que aprenderon o francés no Café de Flore. O autor convídanos, non sen humor, a facer nenos. Os seus personaxes son cubistas, os seus discursos parvos ou incoherentes. A pesar de todo, algúns fermosos versos extravíanse nesta mascarada, porque un verdadeiro poeta sempre deixa caer algúns “das súas mans mal pechadas”, mesmo cando quere simplemente moquearse do mundo.

»Esta farsa puido semellar curiosa, contada un martes por un Apollinaire untuoso e burlón, ou interpretada por Max Jacob nun obradoiro da rive gauche, mais bautizala “drama sur-realista”, e presentala seriamente ao público, é, falando ben, inconveniente.

»A peza está interpretada por xentes que visibelmente non eran do oficio.

»Os decorados, din, custáronlle sete francos aos organizadores. Roubáronllos.»

La Rampe, 12 de xullo: Sr. Davin de Champclos:

«O bo de Guillaume Apollinaire… colocouse un falso nariz de cartón, charramangueiro como unha lanterna xaponesa, cubriuse cun vello mantón e ao son dunha orquestra esencialmente composta dun acordeón, unha tixola de fritir e un revólver, serviunos unha xentil comedia cubista que fixo subir de golpe dez graos o termómetro da vella alegría francesa…

» Retórcense, aplauden, patean»

En Le Radical do 27 de xuño, G. Rémon deu sobre As mameiras de Tiresias unha recensión que abunda en puntos de vista interesantes e sabios:

«Non lles falei do quiosco de xornais ambulante, do xendarme a cabalgar unha fermosa montura de Picasso, dos dous duelistas, nin do Siux atrezzista e melómano, nin da orquestra –un piano– a interpretar concertos desconcertantes; non lles dixen nada dos poemas regresando en leit-motiv, tan privados como posíbeis e de cabeza e de rabo. Mais pretendo que o drama divertido (e surrealista) de Guillaume Apollinaire é, quéirao el ou non, unha peza de tese.

»Son abordados graves problemas sociolóxicos: a despoboación, a extinción do pauperismo, o futuro da muller, o réxime das cartillas de racionamento, etc. Acho que non son resolvidos.

»Mais todo isto é gracioso, inxenuo, xera bo humor. E a representación estivo tan desprovista de altivez, de snobismo à la Oscar Wilde, e tan pouco ibseniana de aspecto, que os asubíos non se atreveron a saír a cachón e as burlas dos espectadores semellarían verdadeiramente intempestivas.

»O reproche máis mordaz que se quixo articular contra o autor –o partido que tira de todos os procedementos da revista de café-concerto– non ten sentido. Porque contén en potencia todos os progresos a realizar no teatro, desde o triplo punto de vista do ritmo, da fantasía e do decorado. Afírmoo en voz alta, aínda que deba pasar por un esteta Sic”.»

Les On dit, 1 de xullo:

«Un bebé, de verdade, púxose a berrar na sala.

»”Pásenlle as mameiras de Tiresias!”, implorou desde un balcón un poeta en delirio, e engadiu:

“O neno quere leite (lait)”.

» –Feo (laid)?, replicou unha muller nova. Xa vai ben servido.»

L’Intransigeant, 25 de xuño:

«Guillaume Apollinaire é indiscutibelmente un dos mellores poetas entre os poetas novos e algúns dos cubistas son artistas serios. É facerlles un servizo a uns e ao outro non aprobar a farsa que se representou onte.»

L’Oeuvre, 25 de xuño:

«A cor local –a acción desenvólvese en Zanzibar– viña dada pola sala, na que o Todo-Montparnasse e o Todo-Montmartre literario amoreábanse e lanzaban clamores salvaxes.

»Os espectadores que se esforzaron en comprenderen esta fantasía desmesurada xulgaron descifrar que se trataba do problema da repoboación. Até o final ficaron moi divididos –e prestos a chegaren ás mans. Uns coidaban que o autor revelábase discípulo de Piot, outros que manifestaba sentimentos malthusianos.

»Mais de mameiras, nada. Como moito, algunha laranxas perdidas nos cestos das operarias. Sábese que a estética nova non permite que o título responda nunca ao tema tratado.»

Le Carnet de la Semaine, 29 de xuño: Wisner:

«A obra de Guillaume Apollinaire é un desafío, unha maneira de se moquear de todo… é moi simple a pesar do seu ar de camiñar de esguello; é familiar aínda que precisamente eu lle desexaría máis sonoridade, impulso, voo e máis alá…

»E os intérpretes desta concepción à la Welss (sic), desta revista que amola a Aristófanes e molesta a Rabelais, serviron con devoción a Guillaume Apollinaire aclamado polos futuristas e renegado polos cubistas.»

La Semaine de Paris, 1 de xullo: Pierre Véron:

«Apollinaire retomou os resortes dos tráxicos gregos, que son elásticos. Tensounos e fixo resortes de morcilla; nada estraño que esta acción poida simultaneamente rebotar e ficar suspendida.»

7 de xullo: Camille Le Senne:

«E a peza, meu Deus, é unha pequena comedia, moi moral e mesmo dunha moralidade retrógrada. Puido firmala o Sr. Henri Lavedan… Que dicir? Guillaume Apollinaire sería un Ponsard cubista? Cruel enigma! Amo mellor saudar unha certa alegría orixinal, un burlesco natural e rabelesiano na filiación de Ubu roi

La Grimace: Léo Poldès:

«–A Charenton!

»… As mameiras de Tiresias, comedia simbólica de Guillaume Apollinaire, lexitima plenamente este xuízo…

»Mais convén tirar, deste espectáculo, unha conclusión. Imponse. védea aí. O inharmonioso estrafalario Erik Satie, que compón con máquinas de escribir e matracas, puido emporcar ao seu gusto os Ballets Rusos introducindo neste espectáculo estético unha obra ridícula que non asinaría un intérprete de tam-tam senegalés –e músicos de talento esperan humildemente desde anos que os interpreten. O seu cómplice, o pintamonas xeométrico (Pablo Picasso), especulando sobre a eterna parvada humana, conseguiu a proeza de impor o seu nome ao público, polo escándalo, e vender telas que semellan fabricadas por intoxicados de Sainte-Anne, a prezos formidábeis, mentres verdadeiros pintores morren de fame nos seus obradoiros. Poeta visionario e inxenuo, Guillaume Apollinaire perturba a crítica, o Todo-París das estreas, os pintores de brocha gorda de La Butte e os bébedos de Montparnasse para asistir á máis estravagante, á máis insensata das elucubracións do cubismo –mentres que, falto de espectadores, O mercador de Venecia abandonou o cartel do Théâtre Antoine. Aínda máis, no momento en que a prensa de opinión carece de papel, en que os xornais independentes se ven amezados coa desaparición, en que o Pensamento libre perseguido, vese impresa luxosamente, con caracteres novos e elegantes, unha revista eu se chama Sic e na que, monicreques delicuescentes do cubismo integral, pallasos da pluma como Albert Birot e Jean Cocteau saquean miserabelmente o papel concedido con tanta parsimonia aos escritores que teñen o orgullo de combater por unha idea.

»Que os artistas me perdoen, que o lector me escuse, tres palabras xorden a xeito de punto final da miña pluma –e lánzoas á cara destes monifates:

»–Ah, os porcos!»

Le Petit Bleu: Davin de Champclos:

«O espírito novo?… Debo ser extremadamente retrógrado, atrasado, trivial, tradicionalista, embrutecido e reaccionario, porque este espírito novo me parece a máis espantosa das bromas e das andrómenas… Mais intentemos ser sinceros. Eu penso que Apollinaire é sincero… O bo pintor Férat bosquexou para os dous actos de Apollinaire un pequeno escenario que lles recomendo.

»Imaxínense longas fitas de papel de cor na que se picaron irregularmente rectángulos cortados dos xornais e velaí as casas.

»A carón do patio érguese un quiosco de xornais –ou cando menos o que Férat me afirmou que era un quiosco de xornais. E este quiosco patagónico ou zanzirebeño expón no seu escaparate follas cotiás que até aquí coidaba que eran parisienses. Como preguntei a Féret como realizara este decorado sobrenatural, respondeume cunha encantadora inxenuidade:

»Pois comprei por sete francos papel que cortei, iso é todo.

»Ah Jusseaume! oh Chambulerou! Ou Bailly!…

»Neste decorado simplista e enlouquecido, imos ver desfilar personaxes de pesadelo vestidos con farrapos estraños e ceibando incomprensíbeis tiradas…

»Ía esquecer dicirlles que no prólogo, no que Apollinaire esqueceuse até ser claro, poético e encantador, un señor vestido de negro, que nos declarou ser o director do teatro. veu dicirnos moi fermosos versos que son, acho, os mellores que oín sobre a guerra, os seus horrores e as súas belezas. »

Le Cri de France, 12 de xullo:

«As mameiras de Tiresias afastaron de Apollinaire a moitos dos seus admiradores.»

Até aquí entregamos a maioría das crónicas e recensións que se publicaron no seu día sobre a estrea d’As mameiras de Tiresias. Crónicas e recensións que procuramos na web da hemeroteca virtual da Biblioteca Nacional de Francia. Nesta web tamén se acha un caderno que recompila todas estas recensións e algúns artigos máis. Caderno que era de Apolllinaire. Neste caderno están recollidas moitas das recensións que traducimos e que se publicaron en xornais e revistas dos que non demos noticias por non encontrar datos sobre eles. Tamén deste caderno tiramos a información que colocamos en moitas das recensións sen asinar, dándolle un nome ao comentarista. Esta suposición, a que o comentarista é tal é cal, é sempre do poeta.

Antes de acabarmos, queremos entregar unha serie de artigos ou noticias tanto sobre a aparición da peza en libro (máis ben en folleto, publicado pola revista Sic), como lembranzas do día da estrea ou conmemoracións

Sobre a publicación da obra non houbo moitas reaccións, Apollinaire recolle algunha no mencionado caderno, mais non as traducimos porque son case sempre simples soltos que se queixan de que en tempo de crise se gaste papel publicando semellantes cousas. Decidimos, xa que logo, entregar só as recensións que se publiccaron en L’Intransigeant, sen asinar, e Le Journal, que asina Lucien Descaves.

L’Intransigeant, 28 de febreiro de 1918.

As letras

Guillaume Apollinaire publica en volume o seu «drama surrealista» As mameiras de Tiresias, do que falamos no momento da súa representación. No seu prefacio, Apollinaire explica o que quixo facer. Obra de mocidade, di, que denominou drama para distinguila das pezas actuais. Mais élle imposíbel decidir se este drama é serio ou non.

Surrealista, isto quere dicir: retorno á natureza, mais sen imitala:

Cando o home quixo imitar o camiñar, inventou a roda, que non se parece en nada a unha perna, practicou o surrealismo sen sabelo.

O surrealismo é, xa que logo, unha interpretacións fantástica da natureza. Apollinaire non pretende de maneira ningunha fundar unha escola, senón ante todo protestar contra o teatro artificial.

En todo caso, As mameiras de Tiresias é seria na súa intención de defender a repoboación.

Le journal, 9 de abril de 1918

Boletín dos libros

[…]

Tamén libros. – Maliciosos son os versos d’As mameiras de Tiresias, representada unha soa vez, o pasado ano, o que nos desculpa de que non a vísemos.

G. Apollinaire deféndese, no seu prefacio, de escribir unha obra simbólica; mais consinte que se denomine «farsa» á fábula que imaxinou para incitar os franceses á repoboación.

Será, xa que logo, verdade, que Tiresias, conservando despois da súa morte o don da adiviñación, entrega aínda oráculos? Pouco esperaba da súa intervención neste asunto…

Mais esperaba dos sete deseños cubistas que ilustran o folleto. O primeiro é dun burlesco congruente ao ton da farsa; mais os outros!… Dubido, no entanto, en dicir o que penso. Posúo un libro de Huysmans, Marthe, adornado cun augaforte impresionista de Forain. O autor envioulle o volume a Flaubert, quen respondeu: «Bondade divina, que arte! Supérame».

Sempre algo nos supera.

[…]

Lucien DESCAVES

Lucien Descaves foi un escritor de tendencia anarquista odiado polos medios de extrema dereita. Traballou en L’Aurore, de Georges Clemenceau e foi drefuysard, fundou diversas asociacións para a creación de «comunas libertarias», escribiu libros sobre Huysmans, sobre Marceline Desbordes-Valmore, obras de teatro, novelas, panfletos antibelicistas e a súa autobiografía co título: Memorias dun oso. Durante a ocupación nazi de Francia negouse a colaborar en calquera revista ou xornal, el, que vivira sempre dos seus traballos en xornais, publicados baixo a censura alemá. Foi presidente da Academia Goncourt, e en Le Journal mantivo durante moitos anos o folletón literario.

Le Journal fundouse en 1882 e a súa liña política era, digamos progresista. Contaba con colaboradores como Georges Clemenceau, Émile Zola, Jules Renard, Alphonse Allais, Octave Mirbeau, Maurice Barrès… Ao finalizar o século XIX tiraba uns 450.000 exemplares. En 1911 cambia a liña editorial, e pasa a ser conservadora e nacionalista. Nas vésperas da Gran Guerra tira un millón de exemplares. Ao acabar esta, a liña continúa a ser cada vez máis dereitista e antisemita, pero salta o escándalo: un dos seus accionistas máis importante, Pierre Lenoir, é acusado de espionaxe e fusilado: as vendas caen a menos da metade. Finalmente, é vendido e pasa a mans dun grupo de inversores formado por bancos, o director dun casino e a axencia de noticias Havas. A liña política mantense na dereita máis anticomunista ao tempo que demanda unha alianza coa Italia fascista. Durante a ocupación, apoia a colaboración e en 1944, cando Francia é liberada, é suprimido polas novas autoridades.

André Breton, nas Entretiens, lembra a velada da estrea da peza de Apollinaire: «[…] ambos estilos [o de Apollinaire e o de Jacques Vaché] de vida eran fondamente antagónicos e nunca se enfrontaron mellor que o 24 de xuño de 1917, co gallo da estrea da obra de Apollinaire As mameiras de Tiresias. Xa expliquei varias veces que Vaché, que acababa de chegar con permiso do fronte, se citara comigo. A obra empezara a se representar con case dúas horas de retraso. Ademais de ser decepcionante, estaba interpretada mediocramente e os espectadores, que xa estaban irritados polo retraso, acolleron desfavorabelmente o primeiro acto. Un momento da axitación nun determinado lugar da platea indicou a entrada de Jacques Vaché, vestido de uniforme de oficial inglés: para se pór inmediatamente a ton, desenfundara o seu revólver e semellaba disposto a utilizalo. Fixen todo o que puiden para calmalo, e conseguín que aguantase, non sen dar mostras de grande impaciencia, até o final da representación. Nunca medira, como nese serán, a fondura do foxo que ía separar a nova xeración da precedente. Vaché, ao que exasperaban simultaneamente o ton lírico abondo populacheiro da obra, así como a teimosía cubista dos decorados e vestiario, Vaché, nunha actitude desafiante fronte a un público á vez aburrido e alterado por estas manifestacións, semellaba, naquel momento, unha figura reveladora. Ao cabo de tres ou catro anos eses dous mundos que se opuxeron naquel momento separaríanse definitivamente.» Louis Aragon publica en Sic o primeiro artigo da súa longa carreira literaria, que pasou por diversas fases: pre-dada, dada, surrealista, comunista-stalinista a predicar o realismo socialista (a partir de 1938 descobre que o realismo socialista é o realismo «francés»), comunista semi-reformista, e a partir de 1960 comunista-mundano. Velaí o artigo de Aragon, que é o que por vez primeira anota que Jacques Vaché asistiu á representación

Sic, nº 27, marzo de 1918.

O 24 de xuño de 1917

Despois de contemplar durante moito tempo o pano, estabamos impacientes de combatividade desocupada, de balbordo. Despois de que á maneira de Shakespeare o director da troupe nos dese unha lección de estética, o drama comezou. Esperábase de todo, e foi outra cousa.

Thérèse apareceu, máis bela do que é razoábel. Iréne Lagut pintara no seu vestido todos os froitos que amamos, aqueles cuxos nomes cantan os Trópicos, os que desafían cos seus vocábulos estranxeiros as nosas memorias, os que ninguén aínda nomeou. Oh, por que quererte despoxar, Thérèse de gran corazón que envexas os homes? Belas propiedades como as súas: Presto e Lacouf deben ao seu sexo o dereito de xogar ás cartas, fumar, beber e se bater en duelo. Imaxino as súas vidas: Presto, viaxante de comercio, recolle en vinte anos un quiñón de troulas, e Lacouf, contábel, home de cifras, diviniza o sentido común. Non lle faredes crer que está en Zanzíbar, baterase preferentemente con Presto. Mais non teñades medo, os disparos só son aquí estoupidos de riso. Ninguén morrerá; de feito estes fantasmas son inmortais. Como o especialista en efectos sonoros do cinematógrafo, o pobo de Zanzíbar faise eco dos acontecementos aos que asiste.

A súa imaxe era a sala que protestaba e aprobaba á vez. Miss Cyprian Gilles, aplaudía, o meu lendario amigo Jacques Vaché quería disparar sobre o público. Unha parella escoitaba chorando. A ela sen dúbida dirixíase o quiosco, atinxindo o lirismo dalgunhas pezas de Alcools:

Vós que chorades vendo a obra

Desexade os nenos vencedores

Reparade nos imponderábeis ardores

Que o cambio de sexo manobra

As mameiras, con efecto, non son un lugar á parte na obra de Apollinaire. Nela voltamos encontrar o lirismo de La chanson du mal aimé e a fantasía d’O poeta asasinado. O poeta aquí simula sutilmente tomar a súa frauta de Pan por unha popular gaita. A rima mesma é agradábel, reducida a un procedemento escénico. Eis o teatro, o teatro desta época. Divertirnos foi o único propósito do dramaturgo, que é un creador de ilusións e que non quere que desesperemos: a vida abonda para nos aborrecer, o pesimismo pasou de moda. Non obstante, non separa o teatro da vida. O tema está de actualidade, a peza non está escrita para nós? Entréganos a lección da guerra e moraliza, como rima divertíndonos. As mameiras libérannos finalmente do teatro dos bulevares: en van a amante deixará a cama polo armario, cómprenos outra satisfacción. O cinema déranos a Charlie Chaplin (que non interpretou As mameiras!), Apollinaire dános a Tiresias.

Os pedantes doutorados, para o noso alborozo persoal, non deixaron de falar escuramente do claro xenio francés. Non se incomoden, Señores: non é irracionalmente que o autor invoca Maître Patelin e que eu achegaría a Le bourgeois gentilhomme a escena do segundo acto entre o Marido e o Xornalista.

Os decorados de Serge Férat evocaban sen precisar Zanzíbar e París no cadro fantástico de casas que procuran o infinito. Aos revólveres demasiado alegres, ao macuto e á vaixela rompida, engadiron algunha tristeza e unha moralidade musical. Max Jacob e Paul Morisse reforzaron os coros como anxos extraviados entre os homes. Toda a sala prestou á peza a música dos seus sentimentos.

Non todo o mundo soubo dar a súa verdadeira significación a esta manifestación, pintores (algúns deles, ingratos!, riran non obstante de abondo) acharon que debían protestar. Nin Matisse, nin Derain, nin Picasso, nin Braque, nin Léger estaban. Comparouse As mameiras a Ubu rei, a Parade. Equivocábanse: era necesario comparala a As mameiras de Tiresias.

Sempre conservarei deste serán do 24 de xuño de 1917 a lembranza dunha satisfacción única que me permite presaxiar para o futuro un teatro liberado de preocupacións filosóficas.

Hoxe, en todo caso, a aparición da peza ponnos en disposición de xulgala.

Louis Aragon

L’Éventail foi unha das grandes revistas literarias da Suíza francesa da década de 1910. Colaboraron todos os grandes escritores galos daquel tempo, a empezar polo propio Apollinaire, que a esta revista entregou o seu poema «A linda roxa», un dos seus mellores poemas. Tamén nesta revista publicou André Breton o seu traballo sobre Apollinaire recollido en Les pas perdus. Como era de esperar, se se comentaba algunha obra de Apollinaire nesta revista, o comentario non ía ser nin desfavorábel nin gratuíto. Velaí o que se escribe sobre As mameiras de Tiresias nesta revista suíza. A recensión está escrita por un dos seus fundadores e redactores.

L’Éventail, Xenebra, 15 de abril de 1918.

Crónicas

[…]

GUILLAUME APOLLINAIRE: AS MAMEIRAS DE TIRESIAS. Drama surrealista en dous actos e un prólogo, música de Germaine Albert-Birot, sete deseños de Serge Férat, Éditions de Sic, París, 1918.

Guillaume Apollinaire é un excelente poeta que as desgrazas da súa patria lle preocupan; despois de servir nos campos de batalla, intenta serlle útil no eido da súa arte. Guiado pola máis audaz fantasía, remata de facer representar unha obra en verso, As mameiras de Tiresias, peza que ten como obxectivo instruír e ensinar. Non sei se o público de Apollinaire, composto de curiosos, artistas, saíu convencido desta imperiosa necesidade: a gran familia. Acabo de ler esta obra, editada pola revista Sic; recoñezo facilmente un bo siso tranquilo, unha perfecta calidade. Felicítome de lela, mais talvez faltoulles aos invitados desta sensacional estrea esta sensación primeira.

Thérèse, feminista intransixente, muller «moderna», non quere ter fillos; libérase dos seus seos, molestos signos dunha submisión que se fixo insoportábel. Non espera xa nada do amor e entrégase ás alegrías da política e das armas. Barbas e mostachos: Thérèse transfórmase en Tiresias, o xeneral Tiresias. Os papeis invértense: diante do éxito parlamentario doa súa ardente esposa, o marido inquiétase. O deputado Tiresias xa non fai fillos, que será do país de Zanzíbar? O burgués do marido, resignado ao seu novo destino, fabrica pícaros: resultado aínda modesto, manufactura 40450 nun día. E entón que intervén unha tiradora de cartas:

Castos cidadáns de Zanzíbar

Que xa non facedes infantes

Sabede que a gloria e a fortuna

As florestas de ananás e os rabaños de elefantes

Pertencen de pleno dereito

Nun futuro que xa vexo

Aos que para collelos fagan máis infantes

Todo se arranxa; como Cándido, Thérèse recoñece que vale mellor «temperar a sopa». Déixanos supor que a súa proxenie non estará composta xa de papel, de tinta e de pegamento, como ese excelente xornalista do que Apollinaire traza un retrato mordaz.

Existe algo máis simple? O que vostedes ignoran aínda son os xogos de escena, os decorados, o vestiario e o ruído dos bastidores. En revolta contra un teatro convencional, envellecido, Apollinaire esfórzase; poeta, ás veces esaxera. Tanto mellor: as peores extravagancias interesan cando son novas. O autor d’As mameiras de Tiresias, que quixera «unha arte moderna, simple, rápida, cos recursos e ampliacións que se impoñen se se quere asombrar ao espectador», a miúdo conseguiuno.

Homes de orde e de tradición, os fogosos adversarios de Guillaume Apollinaire e dos seus amigos só verán nesta tentativa un galimatías. Non me impediran loar o verbo satírico e afirmar que o prólogo, moitas partes desta peza, son dunha bela e sensíbel poesía. Tanto peor:

Eu estou a favor de Apollinaire.

F. Laya

Velaí a noticia dunhas homenaxes a Apollinaire meses despois do seu pasamento.

La Rampe, 29 de xuño de 1919

CRÍTICA DRAMÁTICA

[…]

Théâtre de l’Odéon: Les roses rouges; Monsieur Alphonse; As mameiras de Tiresias.

[…]

Guillaume Apollinaire, que non hai que confundir con Sidoine1, goza dos favores do día. L’Éffort Moderne consagroulle unha velada na que Méthivier, Bertin e Breton dixeron os seus versos e na que Jeanne Borel, da Òpera-Comique, cantou as melodías de Francis Poulenc2 compostas para Le Bestiaire d’Orphée. Algúns días despois, no Odéon, oímos a prosa pulida da Sra. Aurel explicándose con espírito e con corazón sobre este orixinal creador, cuxos poemas tomados de Alcools e de La Case d’Armons, se recitaron diante dun público deferente.

O primeiro acto de As mameiras de Tiresias, que tiveron éxito hai dous anos no Conservatorio Maubel, dá a idea desta orixinal, desenfreada brincadeira de achados imprevistos e graciosos. A esta audaz manifestación prestáronse as Sras. Silvain Marion, Sauret, Tesier; os Srs. Signoret, Ludot, Pasquet, Herrand. A memoria de Guillaume Apollinaire foi celebrada cun resplandor que ofuscaría a este home sinxelo e bravo.

[…]

Para acabarmos xa dunha vez, entregamos a tradución dun artigo de Roger Vitrac sobre Apollinaire cinco anos despois de que o autor de Alcools morrer e un fragmento das lembranzas de Philippe Soupault sobre a estrea da peza. Lémbrese que Soupault foi o «apuntador». Comoedia era un xornal –diario– dedicado maiormente ás artes e as letras, aínda que non faltasen artigos políticos. Nel colaborou, nun momento ou outro, a plana maior das letras frances desde a fundación do xornal em 1907 até a súa desaparición, por colaboracionista, 1944. O mesmo Jean-Paul Sartre, no tempo da ocupación, colaborou neste xornal, até que foi apercibido polo Comité Nacional de Escritores (resistentes), entón a súa firma non volveu aparecer en Comoedia, aínda que as súas desculpas fosen outras, como deixa albiscar este solto aparececido na sección «Aquí París» do número do 6 de setembro de 1941 do devantido xornal:

«Varios dos nosos lectores observaron que Jean-Paul Sartre cesara de colaborar no noso xornal.

Hai que ser indiscretos e dicirlles que Jean-Paul Sartre, o novelista de La Nausée e dalgunhas outras obras, demasiado poucas, ai!, foi nomeado profesor de instituto.

Necesita, polo tanto, dedicarse á preparación dun curso moi difícil. De aí o seu silencio. Un silencio que, esperamos, só sexa pasaxeiro.

Pois non son numerosos os que, como Sartre, son á vez profsores, novelistas e críticos de igual calidade, novelistas que non deixan asomar nas súas novelas o nariz do profesor e críticos que esquecen o seu título de novelistas.

Portador dun triplo cetro do que cada póla quere ignorar a outra.»

En Comoedia publica, en novembro de 1923, Roger Vitrac un traballo sobre o teatro de Apollinaire cando se cumpren cinco anos da morte do poeta. Velaí a entrada Roger Vitrac no meu Dicionario de surrealismo e de surrealistas:

Vitrac, Roger. Nacido en Pinsac, Roger Vitrac (1899-1952) chega a París en 1910, onde fai estudos secundarios no liceo Buffon e comeza a se apaixonar pola poesía e o teatro a través da lectura de Lautréamont e Alfred Jarry. Durante o servizo militar coñeza a René Crevel, Marcel Arland, André Dhôtel e Georges Limbour, cos que anima a revista Aventure (1921-1922), onde serán publicadas as súas primeiras pezas. Participa nas últimas manifestacións dadaístas e vincúlase a André Breton, participando na fundación do movemento surrealista. Segundo André Breton, no Manifesto do surrealismo, Vitrac foi dos que fixo ACTO DE SURREALISMO ABSOLUTO; o certo é que a partir de 1928, cando é expulsado do movemento –expulsión debida a que a súa actuación, segundo Paul Éluard, non foi moi clara durante os incidentes producidos no Banquete homenaxe a Saint-Pol-Roux, agravada pola creación, con Artaud, do Théâtre Alfred Jarry, unha empresa confusa e confusionista, en palabras de Breton– Vitrac deixouse gañar por unha estraña indolencia que o levou a deixar apodrecer o seu talento en vaudevilles máis ou menos realistas e de curto alcance. Por outra parte, morre cando apenas contaba con cincuenta e dous anos; con todo, a morte chegoulle, parece ser, con certo alivio. «Deus –dicía– esquécese dos homes a partir dos 40 anos». Quizais para comprendermos esa indolencia e ese desexo de morte, haberá que ter en conta o abandono de Suzanne, a muller máis surrealista do grupo de Breton. Roger Vitrac foi talvez o primeiro e único autor teatral surrealista, xa que as súas pezas, sobre todo Les mystères de l’amour (1924) e Victor ou les enfants au pouvoir (1926), son, ante todo, pezas teatrais en que o autor evidencia o seu dominio da posta en escena e de todos os rexistros teatrais. As súa obras surrealistas, maiormente escritas baixo a influencia do amor por Suzanne, gozan de todas as características do surrealismo: escrita automática, defensa do amor, da infancia, da liberdade, provocación, etc. Despois de representar Victor… (levada á escena, como Les Mystères…, por Artaud) o talento de Vitrac desapareceu. Como se Victor, case anagrama de Vitrac, lle tirase todas as forzas. Depois de 1928 escribiu toda unha serie de obras «populares» e vaudevilles que non dan a medida do seu talento teatral e poético.

Velaí o que escribía Vitrac aquel 1923 sobre o teatro de Apollinaire

Comoedia, 3 de novembro de 1923.

O teatro de Guillaume Apollinaire

Guillaume Apollinaire morreu o 9 de novembro de 1918, con ocasión deste aniversario, lembramos aquí o interese da súa obra dramática.

Guillaume Apollinaire escribiu dous dramas, As mameiras de Tiresias e Couleur de Temps.

As mameiras de Tiresias, escrito en 1903, só foi representado o 24 de xuño de 1917. Foi no Conservatorio Maubel, nº 10-12 da rúa de Orient que a representación tivo lugar. Foi un escándalo. En plena guerra, o poeta, ferido na cabeza, regresara a París e xa se agrupaban arredor del os que debían permanecerlle fieis, os que debían máis tarde explotalo, os que, finalmente, debían esquecelo. Era no Café de Flore, lugar polo que tiña unha especial predilección. Nesta época, o Café de la Rotonde e o Napolitain reunían artistas e xornalistas. A véspera da representación, un destes entrevistouno:

–Das palabras en «ismo» que se pronuncian cando se fala de vostede, cales prefire?

Orfismo ou supernaturalismo, é dicir, unha arte que non é unicamente o naturalismo fotográfico e que non obstante sexa a natureza, mesmo o que ela ve e contén, esa natureza interior de marabillas insospeitadas, imponderábeis, implacábeis e alegres. Hai que reaccionar contra o pesimismo que desde os inicios do século XIX non cesou de atormentar aos escritores. Hai que exaltar o home e non diminuílo, deprimilo, desmoralizalo. É preciso que goce de todo, mesmo dos seus sufrimentos. A este respecto, son anti-baudeleriano. Non obstante, este poeta ten o seu lugar como Xeremías. Mais o espírito de Baudelaire xa pasou e o gran Pan, do que Plutarco nos dixera que morrera, nolo mostra resucitado, o seu peito cuberto de estrelas e escoitamos por todas as partes a súa voz feita de todos os berros.

Ora, tales opinións eran para desconcertar os contemporáneos. O caso Baudelaire só interesa moi mediocramente os mediocres e o Espírito Novo de Apollinaire estaba pouco feito para sumar os sufraxios da elite. Uns non vían na obra nova máis que un sub-produto de Jarry, outros só unha farsa de obradoiro –a expresión fixo fortuna– destinada como moito a servir de ostentación a unha poesía nova chamada cubista.

A intención de Apollinaire é difícil de desenredar. Era de boa fe cando aseguraba que non tiña outro fin que o de impulsar a repoboación? Algúns pretenden que o coñeceron. Couleur de Temps, drama escrito máis tarde, se a poesía e un certo humor non incitasen ao contrario, tenderíase a crelo. Áchanse, con efecto, tratados tópicos como: a Ciencia, o Amor, a Beleza. Para nós, Apollinaire non se preocupou moito dun utilitarismo tan inmediato. Tratábase doutra cousa. Non dicía el mesmo no prólogo:

Aquí se trata de infundir un espírito novo ao teatro

Unha alegría unha voluptuosidade unha virtude

Para substituír ese pesimismo que ten máis dun século

Que xa é ser vello para unha cousa tan aborrecida.

…………………………………………………………….

O seu universo [do dramaturgo] é a súa obra

No interior da cal é o deus creador

Que dispón ao seu gusto

Os sons os xestos os pasos as masas as cores

……………………………………………………………

As mameiras de Tiresias foi nunha ilustración moi conseguida das ideas do poeta. Discutir os seus efectos sería facerlle unha crítica que non se lle fixo. Non obstante, sería interesante hoxe para coñecer os procedementos. A farsa moderna, segundo el, procedía das farsas da idade media. Escribiu: «A reputación da que gozaría xustamente, se se soubese o seu nome, o autor de La farce de Maistre Pierre Pathelin, impídeme durmir».

El transformou. O caxato converteuse en revólver; o que arengaba as tropas, en megáfono; o garda, en xendarme, etc… Mais estes non son reproches a facer porque a calidade da poesía salva todo. Os retrousos da obra fixéronse tan obsesivos como os de Ubu. É un pracer citalos:

Ai! se fumas a paipa pastora

Eu tocaríache o axóuxere

E a pesar de todo a panadeira

Cada sete anos muda de pel

Cada sete anos esaxera

Virei este serán para ver como a natura

Lle dará sen muller unha proxenitura.

Hoxe a causa semella clara. O exemplo dos Ballets Rusos proba perfectamente que unha manifestación imposíbel hai dez anos hoxe está á orde do día.

As mameiras de Tiresias clasificarase como o resto, e é unha mágoa. Gañará no repertorio o que perderá en liberdade.

Rúa de Orient, a sala está chea a rebordar. O espectáculo estaba anunciado para as dúas e media. Comezou ás cinco. Uns minutos antes de se erguer o pano, Jacques Vaché, cuxas Cartas de Guerra son demasiado pouco coñecidas, esixía un lugar co revólver na man, e obtíñao. Non brinco. A orquestra compúñase de 4 elementos percutantes, detonantes e fungantes. Os decorados: fitas de papel de cores sobre os que se pegaran fragmentos de xornais. O vestiario limitaba os xestos dos actores. O xendarme ía a cabalo. Un quiosco de xornais, do que un só brazo estaba animado, desprazábase á esquerda e á dereita. Thérèse sentía como a barba e os bigotes a invadían no momento que dicía:

Voade paxaros da miña debilidade

Lanzando os seus seos que non eran máis que balóns de nenos vermellos e azuis. Todo se converteu en pretexto de escándalo desde o segundo acto e o público achou a súa parte.

Os críticos non se interesaban nos anovadores, moqueábanse deles nos xornais do día seguinte. Nunca se rira tanto.

Mais non había que resignarse. Despois do espectáculo, esforzábanse por encontrar xustificacións. Tales ballets que apareceron máis tarde levan a marca de As mameiras. É difícil hoxe discernir que parte corresponde a cadaquén. Apollinaire, sen dúbida, conservou a mellor.

Se as súas construcións anovadoras dirixiron aos seus discípulos –discípulos discutíbeis – versos de finos análogos, continúa a ser o único gardián dunha poesía que só Pierre Reverdy ten algún título para reivindicar. O poeta de Alcools non está enteiramente nestes versos?:

A TIRADORA DE CARTAS

As señoritas de Nova York

Só collen abeleiras

Só comen xamón de York

Que é o que as fai tan belas

O MARIDO

Abofé as señoras de París

Son máis belas que as outras

Os porcos gustan dos xasmíns

Nós gustamos de vosoutras.

Habería, talvez, moito a falar sobre as influencias de Guillaume Apollinaire. É mellor calalas, non se trataba de vulgarizar. E non se encontran en ningunha nova creación. As mameiras de Tiresias abrían portas aos que as pecharon.

Con efecto, non era cuestión de ampliar os horizontes, multiplicar sen cesar a visión e de proceder sen cesar aos descubrimentos máis sorprendentes?

Morto Apollinaire, é doloroso pensar que xa só se trate, o 9 de novembro de 1923, de falar da súa morte.

Roger Vitrac

Outro dos surrealistas que deu por escrito as súas lembranzas do día da estrea foi Philippe Soupault, que fora o apuntador. Soupault, en 1926, cando se estaba a afastar do surrealismo, traballaba en La revue européene, e no número desta revista correspondente ao mes de xaneiro dese ano, entregaba algunhas lembranzas sobre Apollinaire. La Rampe, o 18 de xaneiro de 1926, na súa páxina literaria, publicaba un fragmento destas lembranzas. Velaí o texto deste xornal.

La Rampe, 18 de xaneiro de 1926.

La Revue Européenne publica, coa firma de Philippe Soupault, algunhas lembranzas sobre Guillaume Apollinaire:

«Lémbrome, di, que na representación d’As mameiras de Tiresias tiveron que baixar o pano antes do final da representación. Eu era o apuntador e vin aparecer a Apollinaire radioso, orgulloso, alegre, e púxose a berrar contoadas as súas forzas: “Porcos! Porcos!”. El non obstante sabía que non se comprendía nada do seu drama e alegrábase polo tumulto da sala e polo público, que, grazas a el, ía respirar un pouco. Eu tamén berrei: “Porcos!” (eu pronunciei manda de vacas [vaches]3!) ao público, pero estaba menos orgulloso que el, menos alegre. Sabía empregar o tumulto, esta palabra que non parece nada e que no entanto é tan necesaria para vivir, como ninguén.»

En fin, estas traducións, este pequeno «informe» só quixo ser, só é, unha contribución, tamén pequena, do Grupo surrealista galego ao centenario da estrea d’As mameiras de Tiresias» e á «aparición» da palabra surrealista. O 9 de novembro conmemorouse o 99 cabodano de Apollinaire, e o ano que vén será o centenario do seu pasamento: será outra ocasión para lembralo.

NOTAS

1 É dicir, con San Sidoine Apollinaire.

2 Quen anos despois faría comporía unha ópera baseada no texto d’As mameiras de Tiresias.

3 Vache tamén se pode traducir como poli, ou como bárbaro ou desconsiderado, etc.

Esta entrada foi publicada en GSG, Guillaume Apollinaire, Referentes, Traducións, Xesús González Gómez e etiquetada , , . Garda a ligazón permanente.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *